Nguyên tắc chung khi tẩy vết bẩn trên nệm là thấm chứ không chà, dùng ít dung dịch, đi từ ngoài viền vào giữa, và thử ở góc khuất trước. Sau đó chọn cách theo loại vết: vết máu dùng nước lạnh và có thể oxy già loãng; vết mồ hôi ố vàng dùng hỗn hợp bột nở với oxy già hoặc nước rửa chén dịu; vết cà phê, trà dùng nước pha xà phòng nhẹ rồi giấm loãng nếu còn màu.
Lý do phải chia theo loại là vì mỗi vết có bản chất khác. Máu là protein, gặp nước nóng thì đông lại và bám chặt hơn. Mồ hôi lâu ngày là dầu da trộn muối, cần chất có khả năng hoà dầu. Cà phê và trà là chất màu thực vật, có thể còn đường hoặc sữa. Dùng sai chất có khi làm vết đậm thêm.
Bài này đi qua từng loại vết thường gặp, cách thử dung dịch, bảng chọn chất tẩy, và những lỗi khiến vết loang to hơn ban đầu.
Bốn bước chung cho mọi vết bẩn
Trước khi chọn dung dịch, quy trình xử lý vết nào cũng nên đi theo khung này. Phần lớn sai lầm nằm ở bước một và bước bốn chứ không ở loại chất tẩy.
- Gỡ phần thừa. Dùng thìa cùn gạt phần đặc (nôn trớ, đồ ăn), dùng khăn khô thấm phần lỏng. Càng ít chất bẩn còn lại, dung dịch càng ít phải làm việc.
- Thử ở góc khuất. Thấm vài giọt dung dịch lên mép nệm hoặc mặt dưới vỏ, chờ năm đến mười phút, ấn khăn trắng lên xem có ra màu vải không, vải có bạc hay cứng lại không.
- Thấm từ ngoài vào trong. Nhúng góc khăn vào dung dịch, vắt gần khô, chấm nhẹ từ viền ngoài của vết vào tâm. Làm ngược lại sẽ đẩy vết lan ra thành vòng to hơn.
- Rửa lại và làm khô. Sau khi vết nhạt, thấm lại bằng khăn nhúng nước sạch để lấy dung dịch còn sót, rồi thấm khô, bật quạt cho tới khi nệm khô hẳn. Dung dịch còn lại trong vải có thể để lại viền hoặc hút bụi bẩn về sau.
Mọi lượng ghi trong bài là lượng nhỏ, đủ làm ẩm vùng vết. Nếu thấy nước đọng hay chảy xuống hông nệm là đã dùng quá nhiều.
Vết máu: nước lạnh là điều kiện tiên quyết
Vết máu trên nệm thường đến từ kỳ kinh nguyệt, vết thương nhỏ, chảy máu cam. Điều quan trọng nhất là chỉ dùng nước lạnh. Máu chứa protein, nhiệt làm protein biến tính và bám chặt vào sợi vải, giống như lòng trắng trứng chín. Một vết máu xử lý bằng nước ấm có thể thành vết nâu vĩnh viễn.
Với vết còn ướt, thấm bằng khăn khô, sau đó dùng khăn nhúng nước lạnh vắt kiệt chấm từ ngoài vào trong, thay mặt khăn sạch liên tục. Nhiều vết mới chỉ cần như vậy là hết. Nếu còn màu, pha nước lạnh với một ít muối ăn hoặc vài giọt nước rửa chén dịu, chấm tiếp.
Với vết đã khô, làm ẩm bằng nước lạnh vài phút cho máu mềm lại. Sau đó có thể dùng oxy già nồng độ thấp loại bán ở hiệu thuốc: nhỏ vài giọt lên vết, thấy sủi bọt nhẹ là nó đang phản ứng với máu, đợi vài phút rồi thấm khô, lặp lại vài lần. Oxy già có tính tẩy màu, nên chỉ dùng cho vải trắng hoặc rất nhạt, và phải thử trước.
Một mẹo phổ biến là dùng nước bọt của chính người bị chảy máu chấm lên vết nhỏ; enzyme trong nước bọt có thể giúp phân giải máu. Nó chỉ có ích với vết rất nhỏ và mới. Với vết lớn hoặc cũ, dung dịch có enzyme dùng cho vết bẩn hữu cơ là lựa chọn mạnh hơn.
Vết mồ hôi ố vàng: vết của nhiều tháng, không phải một đêm
Vết vàng loang ở vùng đầu, lưng hoặc giữa nệm thường không phải do một sự cố mà do mồ hôi, dầu da, dầu gội tích lại qua nhiều tháng khi không dùng tấm bảo vệ. Vì là vết tích luỹ, nó cũng cần vài lượt xử lý, và hiếm khi về lại màu trắng như mới.
Một cách phổ biến cho vải bọc màu sáng: trộn bột nở với một ít oxy già nồng độ thấp thành hỗn hợp sệt như kem đánh răng, thêm một hai giọt nước rửa chén để giúp hoà dầu. Phết mỏng lên vết, để khoảng ba mươi phút cho tới khi hỗn hợp khô, cạo bớt và hút sạch, sau đó thấm lại bằng khăn nước sạch rồi làm khô. Pha ngay trước khi dùng, không đậy kín hỗn hợp để dành, vì oxy già tự phân huỷ và sinh khí.
Với vải màu đậm hoặc khi không muốn dùng oxy già, nước ấm vừa phải pha nước rửa chén dịu vẫn làm nhạt được phần dầu, chỉ là chậm hơn. Mồ hôi không phải protein dễ đông như máu, nên nước ấm nhẹ ở đây không gây hại cho vết; tuy vậy vẫn tránh nước nóng và lượng nhiều với nệm foam, cao su.
Sau khi xử lý xong, việc đáng làm nhất là lắp tấm bảo vệ nệm. Nếu không, vết vàng mới sẽ chồng lên vết cũ trong vài tháng.
Bảng chọn cách tẩy theo loại vết
Bảng tóm lược chất nên dùng và điều cần tránh cho các vết hay gặp trên nệm. Luôn bắt đầu bằng cách nhẹ nhất ở cột thứ hai rồi mới chuyển sang cách mạnh hơn.
| Loại vết | Thử trước | Nếu còn vết | Tránh |
|---|---|---|---|
| Máu mới | Nước lạnh, thấm liên tục | Nước lạnh pha muối hoặc nước rửa chén dịu | Nước ấm, nước nóng, bàn là hơi |
| Máu khô | Làm ẩm bằng nước lạnh vài phút | Oxy già nồng độ thấp (vải sáng), dung dịch enzyme | Chà mạnh, nhiệt |
| Mồ hôi ố vàng | Nước ấm nhẹ pha nước rửa chén | Hỗn hợp bột nở với oxy già, lặp vài lượt | Nước tẩy có clo trên vải màu, dung dịch quá nhiều |
| Cà phê, trà đen | Thấm khô, nước pha nước rửa chén | Giấm trắng pha loãng | Xà phòng kiềm mạnh có thể làm vết tanin sẫm lại |
| Cà phê sữa, trà sữa | Nước pha nước rửa chén để hoà phần béo | Dung dịch enzyme cho phần sữa | Nước nóng với phần sữa |
| Nôn trớ | Gạt phần đặc, thấm khô | Giấm loãng, rồi bột nở khử mùi | Đổ nhiều nước rửa trôi xuống lõi |
Nước tẩy có clo (loại tẩy trắng quần áo) gần như không nên dùng trên nệm: nó có thể làm mục sợi, bạc màu, mùi lưu lâu, và nguy hiểm nếu lẫn với giấm hay chất có amoniac còn sót trong vải.
Vết cà phê, trà: xử lý trong lúc còn ướt
Cà phê và trà đen chứa tanin, một chất màu bám vải khá tốt. Nếu vừa làm đổ, thấm ngay bằng khăn khô, ấn mạnh, thay khăn liên tục. Một ly cà phê đổ trên nệm có thể lan xuống lớp đệm rất nhanh, nên mấy phút đầu quyết định phần lớn kết quả.
Sau khi đã hút hết phần lỏng, pha một cốc nước với vài giọt nước rửa chén, chấm từ ngoài vào trong. Còn màu thì dùng giấm trắng pha với nước theo tỉ lệ gần bằng nhau, chấm thêm vài lượt, rồi thấm lại bằng nước sạch. Axit nhẹ trong giấm giúp tách bớt màu tanin khỏi sợi.
Với cà phê sữa, trà sữa, ngoài vết màu còn có chất béo và đạm sữa; nếu để lâu sẽ có mùi chua. Làm sạch phần béo bằng nước rửa chén trước, sau đó mới xử lý màu. Nếu ly có đường, thấm nước sạch nhiều lượt hơn, vì đường còn lại trong vải dễ hút ẩm và bụi, để lại vết dính.
Nếu nước đổ nhiều tới mức thấy ướt ở mặt dưới hoặc hông nệm, phần xử lý làm khô quan trọng hơn phần tẩy màu: dựng nệm lên, quạt thổi cả hai mặt, chấp nhận ngủ chỗ khác một đêm.
Những lỗi khiến vết bẩn loang to hơn
Một vết nhỏ trở thành vết lớn thường vì một trong những lý do sau:
- Chà vòng tròn bằng bàn chải. Đẩy chất bẩn ra ngoài và xuống sâu, làm xù mặt vải.
- Xịt dung dịch trực tiếp từ bình lên vết. Khó kiểm soát lượng, dễ đọng nước. Xịt lên khăn rồi chấm lên vết thì an toàn hơn.
- Bỏ bước rửa lại bằng nước sạch. Xà phòng còn trong vải để lại một vòng viền khi khô và hút bụi về sau.
- Dùng nhiều loại chất tẩy liên tiếp không rửa giữa chừng. Có thể sinh phản ứng không mong muốn, và có những cặp tuyệt đối không được gặp nhau như nước tẩy có clo với giấm hoặc với amoniac.
- Làm khô bằng nhiệt. Nhiệt làm vết protein bám chặt và làm hỏng lõi foam, cao su.
- Mong vết cũ trắng như mới. Xử lý quá tay để đuổi theo vết vàng cuối cùng thường làm bạc vải xung quanh, để lại một mảng sáng khác màu còn khó coi hơn.
Luôn đeo găng tay khi dùng oxy già và mở cửa thông gió khi dùng bất kỳ dung dịch nào. Nếu nệm còn trong thời gian bảo hành, kiểm tra điều khoản: một số nhà sản xuất từ chối bảo hành khi nệm có vết bẩn, đó cũng là thêm một lý do để dùng tấm bảo vệ ngay từ đầu.
Các vết ít gặp hơn: dầu, mỹ phẩm, mực, sáp
Dầu gió, dầu xoa bóp, kem dưỡng. Là vết dầu, nước lạnh không làm gì được. Rắc một ít bột nở hoặc bột ngô lên để hút bớt dầu trong vài chục phút, gạt và hút sạch, rồi chấm bằng nước ấm nhẹ pha nước rửa chén. Mùi dầu gió có thể lưu vài ngày dù vết đã sạch; làm thoáng là đủ.
Son môi, kem nền, thuốc nhuộm tóc. Phần lớn có dầu và chất màu. Chấm nước rửa chén pha loãng trước để gỡ phần dầu. Thuốc nhuộm tóc thường bám rất chắc, nhiều khi chỉ làm nhạt được; tránh chà mạnh làm loang thêm, và lần sau trải khăn cũ trước khi nằm với tóc vừa nhuộm.
Mực bút bi. Thấm một chút cồn y tế lên đầu tăm bông, chấm đúng vào nét mực, đổi đầu tăm khi đã ngả màu. Cồn có thể làm phai màu vải và làm khô một số loại sợi, nên thử trước ở góc khuất, dùng rất ít, sau đó chấm lại bằng nước sạch.
Sáp nến, kẹo cao su. Làm cứng bằng một túi đá bọc khăn đặt lên vài phút, rồi cạo nhẹ bằng thẻ nhựa. Không dùng bàn là và giấy thấm như với quần áo, vì nhiệt không tốt cho lõi nệm. Phần dầu sáp còn lại xử lý như vết dầu.
Vết không rõ nguồn gốc. Bắt đầu bằng nước lạnh, vì nước lạnh không làm vết protein đông lại; sau đó mới thử nước rửa chén, rồi giấm loãng. Đi từ nhẹ tới mạnh, rửa lại bằng nước sạch giữa mỗi bước.
Câu hỏi thường gặp
Nước rửa chén nào dùng được cho nệm?
Loại dịu, không màu hoặc màu nhạt, không chứa chất tẩy trắng là đủ. Chỉ cần vài giọt pha trong một cốc nước, vì xà phòng nhiều khó rửa sạch khỏi vải và để lại viền. Sau khi dùng luôn thấm lại bằng khăn nước sạch hai ba lượt trước khi làm khô.
Có nên dùng nước tẩy trắng quần áo cho vết ố trên nệm trắng không?
Không nên. Nước tẩy có clo có thể làm mục sợi vải, làm vàng một số loại sợi tổng hợp, để lại mùi lâu, và nguy hiểm nếu gặp giấm hay chất có amoniac. Với vết ố trên vải sáng, oxy già nồng độ thấp là lựa chọn nhẹ hơn, vẫn phải thử ở góc khuất.
Vết máu kinh nguyệt lâu ngày còn tẩy được không?
Thường làm nhạt được, nhưng hiếm khi sạch hoàn toàn. Làm ẩm vết bằng nước lạnh cho mềm lại, dùng dung dịch enzyme hoặc oxy già nồng độ thấp với vải sáng, lặp vài lần, rửa lại bằng nước sạch. Phần màu nâu nhạt còn lại không ảnh hưởng vệ sinh nếu nệm đã khô và không có mùi.
Dùng máy giặt hơi nước cầm tay cho vết bẩn trên nệm được không?
Không nên với vết máu vì nhiệt làm vết bám chặt hơn, và không nên với nệm foam, cao su vì nhiệt và ẩm cùng lúc làm vật liệu lão hoá. Với nệm lò xo, bông ép, có thể dùng nhẹ trên mặt vải cho vết dầu mồ hôi, sau đó phải làm khô thật kỹ.
Xử lý xong vết vẫn để lại vòng viền, làm sao?
Vòng viền thường do dung dịch hoặc chất bẩn dồn ra mép khi khô. Làm ẩm nhẹ cả vùng rộng hơn vòng viền bằng khăn nước sạch, rồi thấm khô từ ngoài vào trong để độ ẩm phân bố đều. Làm khô bằng quạt thay vì để khô tự nhiên một chỗ.
Bao lâu thì nên vệ sinh vết bẩn để còn dễ sạch?
Càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vài phút đầu khi chất bẩn còn ướt ở lớp vải. Sau vài giờ vết đã thấm xuống đệm, sau vài ngày vết khô và oxy hoá, khó hơn đáng kể. Nếu không xử lý ngay được, ít nhất thấm khô phần lỏng trước.