Mạt bụi nhà là những sinh vật rất nhỏ, mắt thường không thấy, sống trong nệm, gối, chăn và đồ vải, ăn vảy da chết của người và phát triển mạnh khi không khí ẩm. Gần như nệm nào đã dùng một thời gian cũng có mạt; mục tiêu thực tế không phải "diệt sạch" mà là giảm số lượng mạt và lượng dị nguyên của chúng xuống mức thấp, nhất là với người có cơ địa dị ứng.
Những biện pháp có cơ sở nhất là: bọc nệm và gối bằng vỏ bọc dệt kín có khoá kéo, giặt ga, vỏ gối, chăn ở nhiệt độ cao khoảng 60 độ nếu vải chịu được, hút bụi bằng máy có bộ lọc tốt, và giữ độ ẩm phòng ngủ ở mức vừa phải. Xịt thuốc diệt côn trùng lên nệm không phải là cách nên làm.
Bài này giải thích vì sao mạt sống được trong nệm, cách giảm chúng theo mức độ ưu tiên, những phương pháp được quảng cáo nhiều nhưng tác dụng hạn chế, và cách phân biệt mạt bụi với rệp giường. Triệu chứng dị ứng kéo dài cần được bác sĩ chẩn đoán; bài này chỉ nói phần giường ngủ.
Vì sao nệm là nơi mạt bụi sống tốt
Mạt bụi cần ba thứ: thức ăn, độ ẩm và chỗ trú. Nệm có đủ cả ba. Mỗi đêm cơ thể rụng một lượng vảy da nhỏ, phần lớn rơi vào ga, gối và thấm qua lớp vải xuống mặt nệm. Hơi thở và mồ hôi làm vùng gối và vùng thân ẩm hơn không khí phòng. Các lớp đệm, rãnh chần, khe giữa các lớp là chỗ trú lý tưởng.
Mạt không uống nước mà hút ẩm từ không khí, nên độ ẩm là yếu tố quyết định. Ở độ ẩm cao kéo dài, quần thể mạt tăng nhanh; khi không khí khô hơn trong thời gian đủ dài, chúng khó sống. Điều này giải thích vì sao ở khí hậu nóng ẩm như phần lớn Việt Nam, đặc biệt mùa nồm ở miền Bắc, vấn đề mạt bụi rõ hơn ở nhiều nơi khác.
Thứ gây dị ứng chủ yếu không phải bản thân con mạt mà là các protein trong phân và xác của chúng. Những hạt này đủ nhẹ để bay lên khi giũ chăn, trở mình hay trải ga, rồi đi vào mũi. Vì vậy người dị ứng thường thấy hắt hơi, ngạt mũi lúc mới dậy hoặc khi dọn giường.
Hiểu điều đó dẫn tới hai hệ quả thực tế. Một, giết mạt mà không loại bỏ xác và phân của chúng thì chưa giải quyết được dị nguyên. Hai, cách hiệu quả nhất là chặn đường dị nguyên đi từ nệm lên người, tức là bọc kín và giặt thường xuyên lớp vải tiếp xúc.
Các biện pháp giảm mạt bụi theo mức ưu tiên
Không phải biện pháp nào cũng đáng tiền và công như nhau. Bảng dưới đây xếp theo mức hiệu quả thường được các hướng dẫn về dị ứng nhắc tới, từ việc nên làm trước tới việc làm thêm.
| Biện pháp | Cơ chế | Mức đáng làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vỏ bọc nệm và gối dệt kín, có khoá kéo | Ngăn dị nguyên trong lõi bay lên, ngăn da chết rơi xuống | Cao, nhất là người dị ứng | Chọn loại thoáng khí; kéo khoá kín và giặt vỏ định kỳ |
| Giặt ga, vỏ gối, chăn mỗi tuần ở nhiệt độ cao | Nước nóng khoảng 60 độ giết mạt; giặt rửa trôi dị nguyên | Cao | Theo tem vải; vải không chịu nhiệt thì giặt thường rồi sấy nóng hoặc phơi nắng |
| Giữ độ ẩm phòng vừa phải | Mạt khó sống khi không khí khô hơn kéo dài | Cao ở vùng ẩm | Hút ẩm hoặc chế độ làm khô; đo bằng ẩm kế rẻ tiền |
| Hút bụi nệm bằng máy có bộ lọc tốt | Lấy bớt da chết, mạt và dị nguyên ở bề mặt | Trung bình | Máy lọc kém sẽ thổi bụi mịn ra lại không khí |
| Phơi nắng chăn, gối, nệm bông | Làm khô và nóng lớp ngoài | Trung bình | Không phơi nắng gắt nệm cao su, foam |
| Giảm thú bông, đệm vải trên giường | Bớt chỗ trú | Trung bình | Thú bông của trẻ có thể giặt nóng hoặc để ngăn đá trong túi kín |
Với người không có biểu hiện dị ứng, giặt ga hằng tuần, dùng tấm bảo vệ nệm và hút bụi hằng tháng là đủ. Bộ biện pháp đầy đủ trong bảng dành cho gia đình có người được bác sĩ xác định dị ứng mạt bụi.
Chọn vỏ bọc chống mạt bụi: nhìn gì, sờ gì
Độ kín của vải. Vỏ bọc có tác dụng nhờ vải dệt rất chặt, khe giữa các sợi nhỏ hơn kích thước mạt và hạt dị nguyên. Cầm vải soi lên đèn: vải dệt chặt gần như không thấy lỗ, cảm giác mịn và hơi trơn. Vải mỏng nhìn xuyên thấy rõ thớ dệt thì khó chặn được hạt nhỏ.
Bọc kín sáu mặt có khoá kéo. Loại chỉ có chun bao năm mặt như ga thường không ngăn được dị nguyên thoát ra ở mặt dưới và mép. Khoá kéo nên có nẹp che hoặc đầu khoá nằm gọn để không lọt bụi ở chỗ khoá.
Thoáng khí. Một số vỏ chống mạt cũ dùng lớp nhựa, rất kín nhưng nóng và kêu sột soạt. Loại dệt từ sợi mịn hoặc có màng mỏng thoáng khí dễ chịu hơn trong khí hậu nóng. Nằm thử một hai đêm, nếu thấy bí lưng, thêm một tấm bảo vệ vải cotton ở trên.
Giặt được. Vỏ bọc cũng tích bụi ở mặt ngoài, nên cần giặt vài tháng một lần, ga thì vẫn giặt hằng tuần. Đọc tem xem chịu được nhiệt độ nào.
Thận trọng với lời quảng cáo. Cụm từ "kháng khuẩn", "diệt mạt" thường gắn với chất xử lý trên vải; tác dụng và độ bền sau nhiều lần giặt khác nhau tuỳ sản phẩm. Thứ chắc chắn nhất vẫn là độ kín của vải và thói quen giặt.
Ví dụ giả định: căn phòng thuê của một người hay hắt hơi buổi sáng
Giả sử một người đi làm khoảng ba mươi tuổi thuê phòng ở tầng trệt, ít nắng. Gần một năm nay sáng nào cũng hắt hơi, ngạt mũi khi mới dậy, ra khỏi nhà thì đỡ. Bác sĩ đã khám và nói có khả năng liên quan đến dị ứng mạt bụi. Phòng có nệm bông ép mua lại của người thuê trước, một chăn bông dày dùng quanh năm, hai gối đã ba bốn năm, thảm lông cạnh giường.
Thứ tự làm hợp lý: trước tiên mua vỏ bọc kín cho nệm và hai gối, vì đây là thay đổi đơn lẻ có tác động lớn nhất mà không phải bỏ nệm. Đổi chăn bông dày sang chăn mỏng giặt máy được, giặt hằng tuần cùng ga ở nhiệt độ cao nhất vải chịu được. Cất thảm lông đi, hoặc giặt rồi cất hẳn. Gối cũ đã nhiều năm thì cân nhắc thay, vì ruột gối giặt nhiều lần vẫn khó sạch dị nguyên tích lâu.
Với phòng tầng trệt ẩm, đặt một ẩm kế nhỏ để biết độ ẩm thật, bật chế độ làm khô của điều hoà hoặc máy hút ẩm vài giờ vào những ngày ẩm, đóng cửa khi chạy. Hút bụi nệm và sàn hai tuần một lần, đeo khẩu trang khi hút, mở cửa sau khi hút xong rồi mới vào nằm.
Sau vài tuần, quan sát xem triệu chứng có giảm không, và trao đổi lại với bác sĩ. Nếu không thay đổi, nguyên nhân có thể ở chỗ khác như nấm mốc tường, lông thú, phấn hoa; lúc đó việc mua nệm mới sẽ không giải quyết được.
Phân biệt mạt bụi và rệp giường
Nhiều người nghe "có con gì trong nệm" là nghĩ tới mạt bụi, trong khi đôi khi đó là rệp giường, một vấn đề khác hẳn và cách xử lý cũng khác.
| Đặc điểm | Mạt bụi | Rệp giường |
|---|---|---|
| Kích thước | Rất nhỏ, mắt thường không thấy | Thấy được, cỡ hạt táo con khi trưởng thành, màu nâu đỏ |
| Thức ăn | Vảy da chết | Hút máu người |
| Biểu hiện trên người | Hắt hơi, ngạt mũi, ngứa mắt ở người dị ứng; không cắn | Vết đốt ngứa thành hàng hoặc cụm, thường ở vùng da hở |
| Dấu vết trên nệm | Không thấy dấu vết riêng | Chấm nâu đen nhỏ ở đường viền, chấm máu nhỏ trên ga, xác lột |
| Cách xử lý | Vỏ bọc kín, giặt nóng, giảm ẩm, hút bụi | Thường cần dịch vụ kiểm soát côn trùng; giặt sấy nóng đồ vải, kiểm tra cả khung giường |
Nếu nghi rệp giường, đừng tự xịt thuốc diệt côn trùng mua lẻ lên nệm: hiệu quả thấp, phơi nhiễm hoá chất ngay chỗ nằm, và rệp có thể di chuyển sang phòng khác. Liên hệ dịch vụ kiểm soát côn trùng có phương án cho phòng ngủ.
Những cách được quảng cáo nhiều nhưng tác dụng hạn chế
Các phương pháp dưới đây không hẳn vô ích, nhưng thường được kỳ vọng nhiều hơn những gì chúng làm được:
- Máy hút bụi có đèn UV. Tia cực tím chỉ chạm bề mặt trong khoảnh khắc lướt qua, mạt sống sâu trong lớp đệm gần như không bị ảnh hưởng. Phần có ích là lực hút.
- Xịt dung dịch diệt mạt lên nệm. Có thể giết một phần mạt ở bề mặt nhưng không loại bỏ dị nguyên đã có, lại thêm ẩm và hoá chất ở chỗ nằm.
- Máy lọc không khí đặt cạnh giường. Dị nguyên mạt bụi khá nặng, phần lớn chỉ bay lên khi bị khuấy động rồi rơi xuống nhanh, nên máy lọc không khí bắt được ít. Máy có ích hơn với bụi mịn và một số dị nguyên khác.
- Thay nệm mới. Nệm mới ít mạt hơn lúc đầu, nhưng sau vài tháng không bọc và không giặt ga thường xuyên, mạt quay lại. Vỏ bọc kín cho nệm cũ thường hiệu quả về chi phí hơn.
- Phơi nắng nệm một lần thật lâu. Nắng làm khô và nóng lớp ngoài, nhưng hiệu quả với lớp sâu của nệm dày rất hạn chế, và không hợp với nệm cao su, foam.
Những biện pháp thật sự thay đổi tình hình đều không bắt mắt: vỏ bọc, giặt nóng, độ ẩm vừa phải. Làm đều các việc đó trong nhiều tháng có tác dụng hơn mọi sản phẩm làm một lần.
Tự kiểm phòng ngủ: những điều kiện nuôi mạt bụi
Trước khi mua thêm sản phẩm, đi một vòng phòng ngủ và đánh dấu những điểm dưới đây. Càng nhiều điểm đúng với phòng của bạn, việc cải thiện thói quen càng có tác dụng.
- Không biết độ ẩm thật của phòng, hoặc phòng thường xuyên ngột ngạt, đọng hơi nước trên kính vào buổi sáng.
- Chăn dày hoặc chăn bông dùng quanh năm, giặt vài tháng mới một lần vì khó giặt.
- Gối đã dùng nhiều năm, ruột gối chưa từng giặt hoặc phơi.
- Giường có nhiều gối trang trí, thú bông, đệm tựa không bao giờ giặt.
- Thảm trải sàn hoặc thảm lông đặt sát giường, rèm vải dày ít khi tháo giặt.
- Nệm đặt thẳng trên sàn, mặt dưới không bao giờ được làm thoáng.
- Dọn giường phủ ga kín ngay khi vừa ngủ dậy.
- Hút bụi nệm chưa bao giờ, hoặc chỉ khi có vết bẩn.
Phần lớn các điểm trên có thể sửa không tốn tiền: đổi lịch giặt, cất bớt đồ vải, để nệm thoáng buổi sáng. Những điểm cần mua sắm như ẩm kế, máy hút ẩm, vỏ bọc kín thì nên ưu tiên khi trong nhà có người dị ứng.
Với gối, đọc thêm hướng dẫn giặt theo loại ruột; nhiều ruột gối bông, xơ giặt máy được, còn ruột cao su và foam thì chỉ nên lau và làm thoáng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhìn thấy mạt bụi trên nệm không?
Không bằng mắt thường. Mạt bụi nhà rất nhỏ, chỉ thấy rõ qua kính hiển vi. Nếu bạn thấy con vật bò trên nệm, cỡ hạt vừng hoặc lớn hơn, màu nâu đỏ, đó có thể là rệp giường hoặc côn trùng khác, cần xử lý theo cách khác.
Nệm cao su có ít mạt bụi hơn nệm bông không?
Lõi cao su và foam đặc ít khe trú hơn lõi bông hay lớp đệm xơ, nên thường được cho là ít thuận lợi cho mạt. Tuy vậy, lớp vỏ và lớp chần phía trên vẫn có da chết và độ ẩm, mạt vẫn có thể sống ở đó. Vỏ bọc kín và giặt ga quan trọng hơn loại lõi.
Bỏ gối vào ngăn đá có diệt được mạt không?
Để đồ vải nhỏ như thú bông, vỏ gối trong túi kín ở ngăn đá khoảng một ngày là cách phổ biến để giết mạt khi không giặt nóng được. Sau đó vẫn cần giặt để loại bỏ xác và phân mạt. Gối lớn khó làm vì ngăn đá gia đình không đủ chỗ và lạnh không đều.
Độ ẩm phòng ngủ bao nhiêu thì mạt bụi khó sống?
Các hướng dẫn thường khuyên giữ độ ẩm trong nhà ở mức vừa phải, khoảng 50 phần trăm trở xuống, để hạn chế mạt bụi. Ở Việt Nam, nhiều ngày độ ẩm ngoài trời cao hơn mức này rất nhiều, nên đóng cửa và chạy chế độ làm khô hoặc máy hút ẩm vài giờ là cách thực tế.
Người không bị dị ứng có cần quan tâm mạt bụi không?
Không cần làm quá nhiều. Giặt ga và vỏ gối hằng tuần, dùng tấm bảo vệ nệm, hút bụi định kỳ và để nệm thoáng là đủ giữ phòng ngủ sạch. Bộ biện pháp đầy đủ như vỏ bọc kín, giặt nóng, kiểm soát độ ẩm dành cho người đã được xác định dị ứng.
Hút bụi nệm có làm triệu chứng dị ứng nặng hơn không?
Có thể, nếu máy lọc kém làm bụi mịn bay ra lại không khí. Người dị ứng nên nhờ người khác hút bụi, hoặc đeo khẩu trang khi hút, dùng máy có bộ lọc tốt, hút khi không có người nằm trong phòng và mở cửa thông gió sau đó một lúc.