Nệm đã ngâm trong nước lũ thì thường nên bỏ. Nước lũ mang theo bùn, nước cống, phân, xác động vật và hoá chất; nó thấm vào lõi xốp của nệm và không có cách làm sạch nào tại nhà đưa được lõi về trạng thái an toàn để nằm áp mặt mỗi đêm. Lớp vỏ có thể trông sạch sau khi khô, nhưng bên trong là nơi lý tưởng cho mốc và vi khuẩn. Đây cũng là khuyến cáo phổ biến của các cơ quan y tế sau lũ: đồ bọc nệm, vải xốp đã ngập nước bẩn thì bỏ.
Nệm bị ướt do nước sạch như mái dột, vỡ ống nước, đổ nước uống, và ướt một phần, thì còn cứu được nếu làm khô ngay trong một hai ngày. Chăn, ga, vỏ gối giặt được ở nhiệt độ cao thì phần lớn giữ lại được sau khi giặt kỹ.
Phần quan trọng nhất của bài này lại là trước bão: nâng nệm lên cao, bọc kín, chuyển lên tầng trên. Một tấm nệm cứu được trước khi nước lên rẻ hơn nhiều so với một tấm nệm mua lại sau lũ. Luôn ưu tiên an toàn người: khi có lệnh sơ tán, đi trước, đồ đạc tính sau.
Vì sao nệm ngập nước lũ khó cứu
Nệm là khối vật liệu xốp dày: cao su có lỗ, foam, bông ép, xơ dừa, các lớp chần bông. Khi ngâm nước, nó hút một lượng nước lớn vào sâu bên trong, cùng với mọi thứ nước mang theo. Nước lũ hiếm khi sạch: nó chảy qua cống rãnh, chuồng trại, nhà vệ sinh, bãi rác, kho hoá chất. Những thứ đó bám vào sợi và lỗ xốp, không rửa trôi được bằng vòi nước.
Làm khô một tấm nệm ngập hoàn toàn cũng rất khó. Lõi dày cần nhiều ngày nắng gió liên tục mới khô, trong khi sau bão trời thường còn mưa, ẩm. Trong thời gian đó, mốc và vi khuẩn phát triển trong lõi. Khi khô, nệm có thể còn mùi, có vết ố, và có thể làm người nằm hắt hơi, ngứa hoặc khó chịu đường hô hấp.
Nệm có vỏ chống thấm hay lớp bọc nylon nguyên vẹn đôi khi chỉ ướt bề ngoài; nhưng chỉ cần một đường khoá kéo, một đường may hở là nước đã vào. Đừng đánh giá bằng mắt nhìn mặt ngoài; mở khoá, ấn sâu vào lõi để biết. Nệm lò xo có thêm vấn đề gỉ lò xo; bông ép và xơ dừa có thể bị chua mùi, mục. Những thứ này không phải chuyện thẩm mỹ: bạn úp mặt vào nệm sáu bảy tiếng mỗi đêm, và trẻ nhỏ còn bò, liếm, ngủ sát mặt nệm. Vì vậy khi nệm đã ngâm nước lũ, bỏ là lựa chọn an toàn dù tiếc.
Giữ hay bỏ: phân biệt theo mức ngập và loại nước
Bảng gợi ý quyết định nhanh cho nệm và đồ giường sau mưa bão. Khi phân vân, nhất là nhà có trẻ nhỏ, người già hoặc người hay dị ứng, nghiêng về phía bỏ.
| Tình huống | Nệm | Chăn, ga, vỏ gối | Gối, ruột chăn |
|---|---|---|---|
| Ngâm trong nước lũ, nước cống | Bỏ | Giặt nóng kỹ nếu chất liệu chịu được, nếu không thì bỏ | Thường nên bỏ |
| Bị nước lũ bắn, dính ở mép, ướt nhẹ | Cân nhắc kỹ; lõi bông ép, foam đã thấm thì bỏ | Giặt nóng | Giặt được thì giặt kỹ, không thì bỏ |
| Ướt do mái dột, nước mưa sạch, một phần | Cứu được nếu làm khô trong một hai ngày | Giặt, phơi khô | Giặt, sấy khô kỹ |
| Ướt do vỡ ống nước sạch | Cứu được nếu làm khô nhanh | Giặt, phơi khô | Giặt, sấy khô kỹ |
| Ướt lâu, đã có mùi, mốc | Bỏ | Giặt nóng; còn mùi thì bỏ | Bỏ |
Nếu nệm còn mới và đắt, cảm giác tiếc là bình thường. Nhưng hãy so cái giá của một tấm nệm với rủi ro cho người nằm hằng đêm. Chụp ảnh nệm và đồ hư hỏng trước khi bỏ, có thể cần cho việc kê khai thiệt hại hoặc hỗ trợ nếu địa phương có chương trình.
Cách cứu nệm bị ướt do nước sạch
Áp dụng cho nệm ướt do mái dột, nước mưa sạch, vỡ ống nước, và chỉ ướt một phần. Thời gian là yếu tố quyết định; làm ngay trong ngày.
- Rút điện các thiết bị sưởi, quạt quanh giường trước khi xử lý nước, nhất là đệm sưởi điện.
- Tháo hết ga, tấm bảo vệ, vỏ tháo được đem giặt riêng.
- Thấm hút nước bằng khăn khô, ấn mạnh rồi thay khăn liên tục. Có máy hút bụi ướt khô thì hút nước ra khỏi bề mặt. Không đè, ép mạnh foam vì có thể rách cấu trúc.
- Dựng nệm nghiêng ở nơi thoáng gió, hai mặt đều hở, kê lên vật cao khỏi sàn.
- Dùng quạt thổi liên tục và máy hút ẩm trong phòng đóng cửa nếu trời ngoài còn ẩm. Nắng nhẹ dùng được cho bông ép; cao su và foam nên tránh nắng gắt.
- Lật mặt và xoay đầu vài lần mỗi ngày cho khô đều.
- Kiểm tra bằng tay và mũi sau vài ngày: ấn sâu không thấy mát ẩm, không có mùi lạ là đã khô. Còn ẩm sâu sau hai ba ngày hoặc bắt đầu có mùi mốc thì nên bỏ.
Đừng nằm lại trên nệm khi lõi còn ẩm, kể cả có trải ga khô lên trên. Hơi ẩm bị ủ dưới người suốt đêm là cách nhanh nhất để mốc mọc trong lõi.
Bảo vệ nệm và đồ giường trước khi bão về
Khi có tin bão, áp thấp hay mưa lũ, và còn thời gian an toàn, xử lý đồ giường theo thứ tự ưu tiên.
- Ưu tiên người và giấy tờ trước: nệm là việc sau khi đã lo xong an toàn, lương thực, giấy tờ quan trọng.
- Chuyển nệm lên tầng cao nếu nhà có tầng trên hoặc gác. Nhà một tầng ở vùng hay ngập thì kê nệm lên chỗ cao nhất có thể, như trên mặt bàn chắc, trên gác lửng.
- Bọc nệm bằng túi nylon dày, dán kín các mép bằng băng keo. Nylon không ngăn được nước nếu nệm chìm hẳn, nhưng chống được nước bắn, nước dột và ẩm.
- Cuộn chiếu, gấp chăn ga cho vào túi kín, đặt lên cao.
- Nệm mỏng, nệm gấp dễ di chuyển hơn, có thể mang theo khi sơ tán nếu nơi đến cần chỗ nằm cho trẻ nhỏ và người già.
- Không để nệm sát cửa sổ, sát tường hướng đón mưa bão, nơi nước dễ hắt và dột.
- Ngắt điện các thiết bị trong phòng ngủ trước khi nước có thể lên, theo hướng dẫn an toàn điện của địa phương.
Với vùng thường xuyên ngập ở miền Trung, nhiều gia đình chọn nệm mỏng, nhẹ, dễ chuyển lên gác hoặc dùng chiếu, phản trong mùa bão thay vì nệm dày nặng. Đây là cách chọn thực tế theo khí hậu, không phải tiết kiệm.
Sau lũ: vệ sinh phòng ngủ trước khi đặt nệm mới
Đặt nệm mới vào phòng chưa khô, còn bùn và mốc là đẩy nệm mới vào số phận của nệm cũ. Sau khi nước rút, làm sạch bùn khỏi sàn, chân giường, khung giường, lau bằng nước sạch và chất tẩy rửa phổ biến, mở cửa cho thông thoáng. Khung giường gỗ ngâm nước lâu cần thời gian khô; kiểm tra xem có bị nứt, mục, cong vênh không trước khi đặt nệm lên.
Giường kim loại cần lau khô và xem chỗ gỉ. Dát giường gỗ ép, ván MDF đã ngâm nước thường phồng rộp và mất chắc chắn, nên thay. Tường còn ẩm và có vết mốc thì xử lý trước, vì một căn phòng ẩm sẽ làm nệm mới hút ẩm ngay trong tuần đầu.
Khi dọn rửa sau lũ, đeo găng tay, ủng, khẩu trang; rửa tay kỹ sau khi xử lý đồ ngập nước; có vết thương hở thì che kín. Không dùng máy phát điện, bếp than trong nhà đóng kín để sưởi hay hong khô đồ vì nguy cơ ngộ độc khí CO. Trong thời gian chờ phòng khô, ngủ tạm trên chiếu, phản ở chỗ khô ráo nhất nhà, hoặc nhờ nhà người thân.
Khi mua nệm thay thế, đừng vội chọn tấm dày nhất, đắt nhất để bù cho tấm đã mất. Hãy nghĩ tới mùa bão năm sau: nệm có chuyển lên gác được không, có vỏ tháo giặt được không, phòng ngủ có chỗ cao nào để cất khi có tin bão. Với nhà ở vùng trũng, một tấm nệm vừa phải mà cứu được mỗi lần nước lên đáng giá hơn một tấm nệm đắt phải bỏ sau mỗi trận lũ.
Xử lý từng món đồ giường khác sau mưa lũ
Gối. Ruột gối bông, lông vũ, foam hay cao su đã ngâm nước lũ đều khó làm sạch trong lõi, thường nên bỏ. Gối chỉ ướt nước mưa sạch thì giặt nếu loại đó giặt được, sấy hoặc phơi khô thật kỹ, ấn tay vào giữa không thấy ẩm mới dùng.
Chiếu. Chiếu nhựa, chiếu tre có thể cọ rửa bằng nước sạch và xà phòng, tráng lại, phơi khô. Chiếu cói và chiếu có dây xâu đã ngâm nước bẩn hút bùn vào sợi, thường để lại mùi và mốc, nên bỏ.
Màn chống muỗi. Màn vải mỏng giặt kỹ được, phơi khô ngoài nắng. Sau lũ muỗi thường nhiều, nên làm sạch màn sớm để có cái dùng ngay.
Tấm bảo vệ nệm. Loại vải giặt được thì giặt nóng theo nhãn. Loại có lớp chống thấm bị bong tróc sau khi ngâm nước thì không còn bảo vệ được, nên thay.
Khung giường, dát giường. Gỗ tự nhiên rửa sạch, để khô từ từ ở nơi thoáng; gỗ ép, MDF phồng rộp thì thay. Kim loại lau khô, xử lý gỉ trước khi đặt nệm.
Thú bông, gối ôm của trẻ. Đã ngâm nước lũ thì bỏ, kể cả trẻ rất quý. Đồ chơi bằng nhựa cứng thì rửa sạch bằng nước và xà phòng, tráng lại, để khô.
Ví dụ giả định: hai nhà, hai quyết định sau một trận lũ
Nhà thứ nhất ở vùng trũng miền Trung, nước lũ vào nhà ngập khoảng nửa mét trong một ngày. Nệm cao su đặt trên giường thấp bị ngập hơn nửa chiều dày. Sau khi nước rút, nệm nặng trĩu, có mùi bùn. Gia chủ tiếc vì nệm mới mua năm trước, định phơi vài ngày rồi dùng tiếp. Sau khi cân nhắc nhà có hai con nhỏ, họ chụp ảnh nệm rồi bỏ, ngủ tạm trên phản và chiếu trong lúc dọn nhà, đợi phòng khô hẳn mới mua nệm mới, lần này chọn loại mỏng nhẹ dễ chuyển lên gác.
Nhà thứ hai ở thành phố, mưa bão làm mái tôn bị dột, nước mưa nhỏ xuống một góc nệm foam trong một đêm. Sáng ra họ tháo ga, thấm nước bằng khăn, dựng nệm nghiêng trong phòng đóng cửa, bật quạt và máy hút ẩm hai ngày, lật mặt thường xuyên. Nệm khô, không mùi, được dùng lại; mái tôn được sửa trước khi đặt nệm về chỗ cũ.
Hai ví dụ giả định cho thấy loại nước và mức ngập quyết định phần lớn câu trả lời, không phải giá trị của tấm nệm.
Câu hỏi thường gặp
Nệm ngập nước lũ phơi khô rồi xịt khử khuẩn có dùng lại được không?
Không nên. Xịt khử khuẩn chỉ tác động lên bề mặt, còn bùn và chất bẩn của nước lũ đã thấm vào sâu trong lõi. Phơi khô bề ngoài không đảm bảo lõi đã khô và sạch. Khuyến cáo phổ biến sau lũ là bỏ nệm và đồ xốp đã ngâm nước bẩn, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ hay người già.
Chăn ga bị ngập nước lũ có giặt dùng lại được không?
Chăn ga, vỏ gối bằng vải chịu được nước nóng thường giặt lại được: giũ bùn, giặt riêng với nước nóng theo mức cho phép trên nhãn và chất giặt, phơi khô hoàn toàn. Nếu sau khi giặt còn mùi hoặc vết ố, hoặc vải không chịu được nhiệt, nên bỏ. Ruột chăn, ruột gối dày khó giặt sạch thường nên bỏ.
Nệm bị nước mưa dột ướt một góc thì xử lý thế nào?
Tháo ga ngay, thấm hút nước bằng khăn khô, dựng nệm nghiêng nơi thoáng, dùng quạt và máy hút ẩm nếu có, lật mặt vài lần mỗi ngày. Nếu sau hai ba ngày ấn sâu không còn mát ẩm và không có mùi, nệm dùng lại được. Nhớ sửa chỗ dột trước khi đặt nệm về chỗ cũ.
Có nên bọc nệm bằng nylon khi có tin bão không?
Nên, nếu còn thời gian an toàn. Bọc nylon dày, dán kín mép giúp chống nước bắn, nước dột và ẩm. Nhưng nylon không giữ được nệm khô nếu nệm chìm trong nước, nên vẫn cần chuyển nệm lên chỗ cao. Sau bão nhớ tháo nylon ra để nệm thoáng, không để bọc kín nhiều ngày.
Sau lũ bao lâu mới nên đặt nệm mới vào phòng?
Khi sàn, tường, khung giường đã được làm sạch và khô hẳn, không còn mùi ẩm, mốc. Thời gian tuỳ mức ngập và thời tiết, có thể vài ngày tới vài tuần. Đặt nệm mới vào phòng còn ẩm sẽ làm nệm hút ẩm nhanh và mốc sớm. Trong thời gian chờ, ngủ tạm trên chiếu, phản ở chỗ khô nhất.
Nhà ở vùng hay ngập nên chọn nệm thế nào?
Nệm mỏng, nhẹ, gấp được hoặc dễ cuộn sẽ dễ chuyển lên cao khi có tin bão. Vỏ tháo giặt được và lõi khô nhanh cũng là điểm cộng. Kết hợp giường có chân cao vừa phải và một chỗ cao cố định trong nhà để cất nệm khi cần. Nhiều nhà dùng chiếu và phản trong mùa bão để không lo hỏng nệm.