Nếu chỉ xét cảm giác mát tức thì khi vừa nằm xuống, chiếu trúc hạt, chiếu tre và chiếu mây thường mát hơn cả vì bề mặt cứng, nhẵn, dẫn nhiệt đi nhanh và có khe hở cho gió lùa. Chiếu cói mát vừa phải nhưng hút mồ hôi tốt, êm hơn. Chiếu điều hoà mềm, gấp gọn, dễ giặt, mát dễ chịu nhưng ít "lạnh lưng" như chiếu tre và cảm giác mát giảm dần khi nằm lâu.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "chiếu nào mát nhất" mà là "chiếu nào mát mà mình chịu được". Người gầy, người lớn tuổi nằm chiếu trúc hạt trên phản cứng có thể đau hông; trẻ nhỏ nằm chiếu tre dễ bị kẹp da, kẹp tóc; người ra nhiều mồ hôi thấy chiếu điều hoà bí sau nửa đêm. Bài này so sánh từng loại theo năm tiêu chí và gợi ý cách chọn theo người nằm.
Bài không nêu tên hãng; tên các loại chiếu dưới đây là tên gọi chung trên thị trường, cùng một tên có thể ứng với chất liệu khác nhau tuỳ nơi bán, nên luôn hỏi rõ mặt chiếu làm bằng gì.
Vì sao cùng nhiệt độ phòng mà chiếu này mát hơn chiếu kia
Cảm giác mát khi nằm xuống đến từ hai cơ chế. Thứ nhất là dẫn nhiệt: bề mặt cứng, đặc như tre, trúc, mây kéo nhiệt từ da đi nhanh hơn bề mặt vải xốp, nên ở cùng nhiệt độ phòng, chạm vào tre thấy mát hơn chạm vào vải. Thứ hai là thoáng khí và thoát mồ hôi: chiếu có khe hở hoặc sợi dệt thưa cho không khí luồn qua dưới lưng, mồ hôi bay hơi được, da khô và mát lâu.
Hai cơ chế này giải thích vì sao chiếu tre mát ngay lúc đầu nhưng sau vài giờ, chỗ lưng tiếp xúc ấm dần lên bằng thân nhiệt, và nếu chiếu đặt trên nệm dày kín thì nhiệt không có chỗ đi. Ngược lại, chiếu cói không lạnh khi chạm nhưng hút ẩm, nên người ra mồ hôi thấy khô ráo lâu hơn.
Chiếu nằm trên cái gì cũng quan trọng ngang chiếu làm bằng gì. Cùng một tấm chiếu trúc hạt, đặt trên phản gỗ thưa sẽ mát hơn đặt trên nệm foam dày vì nệm foam giữ nhiệt. Muốn chiếu phát huy tác dụng, phần bên dưới cũng phải thoát được nhiệt.
Bảng so sánh năm loại chiếu phổ biến
Các mức dưới đây là so sánh tương đối giữa các loại với nhau, trong điều kiện chất lượng gia công trung bình. Một tấm chiếu tre gia công kém có thể ráp và cấn hơn hẳn một tấm chiếu cói tốt.
| Loại chiếu | Độ mát khi nằm | Độ êm | Thấm mồ hôi | Vệ sinh, bảo quản | Hợp với ai |
|---|---|---|---|---|---|
| Chiếu trúc hạt (hạt tre xâu dây) | Mát rõ, khe hở thoáng | Cứng, có cảm giác hạt | Thấp, mồ hôi đọng trên mặt | Lau khăn ẩm, dễ mốc dây nếu ẩm lâu | Người lớn khoẻ, nằm trên nệm êm |
| Chiếu tre cật (nan tre ghép) | Mát rõ | Cứng, phẳng | Thấp | Lau, phơi râm; nan có thể xước, kẹp da nếu hở | Người thích mặt phẳng mát |
| Chiếu mây | Mát, thoáng | Vừa, có độ đàn hồi | Trung bình | Lau, tránh ngâm nước; giá thường cao | Người cần mát mà vẫn muốn êm hơn tre |
| Chiếu cói | Mát vừa | Êm, mềm | Tốt | Phơi nắng nhẹ; dễ mốc nếu cất ẩm, sợi xơ dần | Người ra mồ hôi, trẻ lớn, người già |
| Chiếu điều hoà (dệt sợi mềm) | Mát dịu, giảm dần khi nằm lâu | Mềm, gấp được | Tuỳ chất liệu sợi | Giặt được, mau khô | Gia đình có trẻ, người thích mềm, nhà hay di chuyển |
"Chiếu điều hoà" là tên thương mại cho một nhóm chiếu mỏng, mềm, gấp gọn được. Mặt chiếu có thể dệt từ sợi tổng hợp, sợi tre hoặc vải có cảm giác mát tay, một số loại có thêm lớp mỏng cao su non bên dưới. Hỏi rõ thành phần trước khi mua vì độ mát và độ thoáng khác nhau đáng kể giữa các loại.
Không loại nào thắng ở mọi cột. Muốn mát nhất thì chấp nhận cứng; muốn êm và hút mồ hôi thì chấp nhận mát vừa.
Cách tự thử chiếu trước khi mua
Chiếu là món ít ai đổi trả, nên vài phút thử tay ở chỗ bán đáng giá hơn đọc mô tả. Nếu mua qua mạng, hỏi người bán ảnh chụp cận mặt chiếu và mặt dưới.
- Áp mu bàn tay hoặc cẳng tay lên mặt chiếu trong mười giây. Cảm giác mát kéo dài hay ấm lên ngay cho biết khả năng dẫn nhiệt.
- Vuốt ngược chiều nan, chiều sợi. Nan tre, hạt trúc phải nhẵn, không gờ, không dằm. Sợi dệt chiếu điều hoà không xù khi vuốt mạnh.
- Gập nhẹ chiếu tre hoặc trúc hạt để xem khe hở giữa các nan, các hạt. Khe hở to dễ kẹp da, kẹp tóc khi trở mình, nhất là với trẻ con.
- Xem mặt dưới: chiếu tre có lót vải hay không, dây xâu hạt trúc chắc và đều không, đường viền chiếu cói có bị tưa.
- Ngửi: chiếu tre, cói mới có mùi tự nhiên nhẹ là bình thường. Mùi hoá chất gắt, mùi mốc là dấu hiệu bảo quản hoặc xử lý không tốt.
- Đo kích thước giường trước. Chiếu nên phủ trọn mặt nệm hoặc nhỏ hơn một chút; chiếu cứng to hơn nệm bị gập mép, nan gãy sau vài tuần.
Chọn chiếu theo người nằm và theo giường
Vợ chồng trẻ, nệm cao su hoặc foam êm. Chiếu trúc hạt hoặc chiếu tre trên nệm êm là cặp đôi thường gặp: nệm lo phần êm, chiếu lo phần mát. Chọn loại có lót vải mặt dưới để chiếu không trượt và không làm xước vỏ nệm.
Người lớn tuổi, người gầy, nằm phản hoặc nệm mỏng. Chiếu cói hoặc chiếu mây êm hơn và đỡ cấn hông vai. Chiếu trúc hạt trên phản cứng dễ gây ê ẩm vì hạt tì vào chỗ xương nhô.
Gia đình có trẻ nhỏ biết bò, biết lăn. Chiếu điều hoà mềm hoặc chiếu cói phẳng, không khe hở là lựa chọn yên tâm hơn chiếu tre có khe. Với trẻ sơ sinh, mặt nằm cần phẳng, chắc và đơn giản; không trải thêm nhiều lớp mềm trong nôi.
Người ra nhiều mồ hôi, phòng không có điều hoà. Chiếu cói hút mồ hôi tốt. Chiếu tre cũng ổn nếu đặt trên phản thưa có gió lùa bên dưới. Tránh chiếu có lớp lót nhựa kín.
Phòng ngủ có điều hoà. Không cần chiếu quá lạnh. Chiếu điều hoà hoặc chỉ ga cotton mỏng thường đủ; nằm chiếu tre dưới điều hoà mạnh dễ lạnh lưng lúc gần sáng.
Sinh viên ở trọ, hay chuyển phòng. Chiếu điều hoà gấp gọn và chiếu cói cuộn nhẹ dễ mang theo. Chiếu trúc hạt nặng và cồng kềnh hơn khi dọn nhà.
Tính chi phí theo số đêm nằm, không theo giá trên tem
Giá chiếu trải rộng: chiếu cói và chiếu điều hoà phổ thông thường ở phân khúc thấp, chiếu tre cật và trúc hạt ở giữa, chiếu mây đan tay thường cao hơn hẳn. Nhìn giá một lần thì dễ chọn cái rẻ, nhưng chiếu là đồ dùng theo mùa, mỗi năm nằm vài tháng, nên cách so có ích hơn là chia giá cho số mùa dùng được.
Ví dụ giả định: một tấm chiếu cói giá thấp, nếu cất ẩm sẽ mốc sau một mùa, tính ra mỗi mùa tốn trọn giá tấm chiếu. Một tấm chiếu trúc hạt giá gấp ba nhưng được lau và cất khô, dùng năm sáu mùa, chi phí mỗi mùa lại thấp hơn. Ngược lại, nếu nhà bạn ẩm, không có chỗ cất khô, tấm chiếu đắt cũng mốc dây như thường, khi đó chiếu điều hoà giặt được có khi lại là lựa chọn kinh tế nhất.
Vì vậy trước khi chọn theo giá, tự hỏi ba câu: nhà có chỗ cất khô qua mùa đông, mùa nồm không; ai trong nhà sẽ lau chiếu hằng tuần; giường hiện tại có hợp với chiếu cứng không. Ba câu trả lời đó quyết định tấm chiếu sống được bao nhiêu mùa, và từ đó mới biết đắt hay rẻ. Không có loại nào "đáng tiền" cho mọi nhà; đáng tiền là loại hợp với cách nhà bạn dùng và cất.
Một điểm nữa thường bị bỏ qua là chi phí phụ: chiếu tre cứng đặt trên nệm êm nên có thêm tấm lót để khỏi xước vỏ nệm, chiếu cói cần chỗ phơi nắng, chiếu điều hoà cần giặt máy. Cộng các thứ đó vào sẽ thấy khoảng cách giá giữa các loại không còn lớn như lúc nhìn trên kệ.
Ví dụ giả định: một phòng ngủ áp mái ở miền Nam
Một gia đình ba người ở căn nhà phố tầng trên cùng, mái tôn, chỉ có quạt. Ban đầu họ trải chiếu trúc hạt lên nệm foam dày khoảng 15 cm cho cả nhà. Hai vợ chồng thấy mát lúc đầu đêm nhưng khoảng hai giờ sáng lưng nóng và dính mồ hôi; đứa con năm tuổi hay kêu bị kẹp tóc.
Họ đổi lại theo hướng tách nhu cầu. Phía bố mẹ giữ chiếu trúc hạt nhưng thay nệm foam bằng một tấm nệm mỏng hơn đặt trên dát giường thưa, để nhiệt từ lưng có đường thoát xuống dưới. Phía con dùng chiếu cói phẳng, không khe. Quạt đặt thấp, thổi ngang qua mặt giường thay vì thổi thẳng vào người. Kết quả không phải là phòng mát hơn, mà là người nằm đỡ bí lưng vào nửa đêm.
Ví dụ này để minh hoạ một điều: muốn chiếu mát, phải nhìn cả "hệ" gồm chiếu, nệm, giường và luồng gió, không chỉ thay tấm chiếu.
Vệ sinh, cất giữ và những lỗi làm chiếu nhanh hỏng
Chiếu dùng sát da mỗi đêm, giữ sạch thì đỡ mùi và đỡ mốc khi qua mùa.
- Chiếu tre, trúc hạt, mây: lau bằng khăn ẩm vắt ráo mỗi vài ngày, lau lại bằng khăn khô, hong nơi râm. Ngâm nước hoặc phơi nắng gắt dễ làm nan cong, nứt, dây xâu bị mục.
- Chiếu cói: phơi nắng nhẹ định kỳ, đập bụi, không giặt ngâm. Cói ẩm lâu dễ có đốm mốc đen khó tẩy.
- Chiếu điều hoà: giặt theo hướng dẫn, thường giặt nhẹ, phơi râm. Phơi nắng gắt làm sợi tổng hợp chóng xơ, lớp cao su non (nếu có) bị giòn.
- Chiếu mới mua: mở ra hong gió một hai ngày cho bay mùi trước khi nằm.
- Cất cuối hè: lau sạch, phơi khô hoàn toàn, cuộn lỏng tay, bọc túi vải hoặc giấy, đặt chỗ khô. Bọc túi nylon kín khi chiếu còn ẩm là cách chắc nhất để mùa sau mở ra thấy mốc.
- Lỗi hay gặp: gập đôi chiếu tre để cất làm gãy nan; trải chiếu cứng lên nệm quá êm khiến chiếu võng theo, nan nứt dần; đặt vật nặng lên chiếu trúc hạt làm đứt dây.
Tuổi thọ chiếu phụ thuộc chủ yếu vào việc có để chiếu ẩm lâu hay không. Một tấm chiếu cói rẻ được phơi khô đều đặn có thể bền hơn một tấm chiếu đắt bị cuộn ẩm trong tủ cả mùa đông.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trải chiếu lên nệm cao su không?
Được, và nhiều gia đình làm vậy cho mát mùa hè. Nên chọn chiếu có mặt dưới nhẵn hoặc lót vải để không cọ rách vỏ nệm, và vẫn lót tấm bảo vệ nệm bên dưới. Lưu ý nệm cao su rất êm thì chiếu cứng sẽ võng theo, nan dễ nứt; chiếu điều hoà hoặc chiếu cói hợp hơn trong trường hợp đó.
Chiếu điều hoà có thật sự mát như điều hoà không?
Không. Tên gọi chỉ là cách gọi trên thị trường, chiếu không làm lạnh. Mặt chiếu dệt từ sợi có cảm giác mát tay nên lúc nằm xuống thấy dịu hơn ga vải thường, nhưng sau một thời gian bề mặt ấm dần bằng thân nhiệt. Độ mát lâu dài phụ thuộc vào chất liệu sợi, độ thoáng và cái nệm bên dưới.
Chiếu tre, chiếu trúc có hợp cho trẻ nhỏ không?
Với trẻ lớn đã ngủ yên, chiếu tre nhẵn, khe hở nhỏ và có viền chắc dùng được. Trẻ nhỏ hay lăn lộn dễ bị kẹp da, kẹp tóc ở khe nan hoặc giữa các hạt trúc, nên chiếu cói phẳng hoặc chiếu mềm không khe thường yên tâm hơn. Trẻ sơ sinh nằm trong nôi nên để mặt nệm phẳng, chắc, chỉ có ga bọc vừa khít.
Làm sao để chiếu tre mới bớt mùi và bớt ráp?
Mở chiếu ra hong nơi thoáng gió một hai ngày cho bay mùi. Lau bằng khăn ẩm vắt ráo vài lần rồi lau khô. Nếu có vài chỗ nan ráp, xem kỹ đó là gờ nhỏ hay dằm; dằm nhọn có thể đâm vào da, nên đổi chiếu nếu còn được đổi. Không ngâm nước hay phơi nắng gắt để khử mùi vì dễ làm nan cong.
Nằm chiếu mát có bị đau lưng không?
Bản thân chiếu mát không gây đau lưng, nhưng chiếu cứng đặt trên nền quá cứng có thể làm hông vai bị tì nhiều, người gầy hoặc nằm nghiêng sẽ thấy ê ẩm. Nếu sáng dậy hay mỏi, thử chiếu êm hơn hoặc đặt chiếu trên nệm có độ êm vừa. Đau lưng kéo dài nên đi khám vì nguyên nhân thường không nằm ở tấm chiếu.
Chiếu bị mốc đen có tẩy được không?
Mốc mới ở bề mặt có thể lau bằng khăn thấm giấm pha loãng hoặc cồn pha loãng, rồi hong khô thật kỹ. Với chiếu cói và chiếu có dây xâu, mốc đã ăn sâu vào sợi thường để lại vết thâm và mùi khó hết. Nếu mùi vẫn còn sau khi lau và phơi khô, đặc biệt với chiếu cho trẻ nhỏ, thay chiếu mới là cách gọn hơn.