Vệ sinh nệm tại nhà không phải là đem nệm đi giặt. Phần lõi nệm, dù là cao su, foam hay lò xo, gần như không bao giờ nên ngâm nước. Việc làm sạch thực tế gồm bốn phần: giặt ga và tấm bảo vệ hằng tuần, hút bụi mặt nệm mỗi tháng, làm thoáng và xoay nệm theo quý, và xử lý vết bẩn tại chỗ ngay khi có. Làm đều bốn việc này thì phần lớn gia đình không cần thuê giặt nệm định kỳ.
Điểm hay bị bỏ qua là độ ẩm. Nệm hấp thụ mồ hôi mỗi đêm, và trong khí hậu nóng ẩm, lượng ẩm đó là thứ nuôi mùi, mạt bụi và nấm mốc. Vì vậy cách vệ sinh tốt nhất là cách khiến nệm khô nhanh, chứ không phải cách dùng nhiều nước tẩy nhất.
Bài này đưa ra một lịch làm sạch theo tuần, tháng, quý, năm; cách làm từng bước một buổi vệ sinh tổng; và những điều cần tránh riêng với nệm cao su, foam, lò xo và bông ép.
Lịch vệ sinh nệm theo tuần, tháng, quý, năm
Thay vì đợi nệm bẩn rồi mới làm một lần thật lớn, chia việc ra theo tần suất. Lịch dưới đây là mức hợp lý cho hai người lớn nằm một nệm, không nuôi thú cưng; nhà có trẻ nhỏ, người già nằm lâu hoặc thú cưng lên giường thì rút ngắn các mốc.
| Tần suất | Việc cần làm | Thời gian ước chừng |
|---|---|---|
| Mỗi sáng | Lật chăn ra cuối giường, để mặt nệm thoáng 20–30 phút trước khi dọn giường | Không tốn công, chỉ đổi thói quen |
| Mỗi tuần | Giặt ga, vỏ gối; tấm bảo vệ nệm thì một đến hai tuần một lần | Một mẻ máy giặt |
| Mỗi tháng | Hút bụi toàn bộ mặt nệm, mép, đường may và hai bên hông | 15–20 phút |
| Mỗi quý | Xoay đầu nệm 180 độ, lật nếu là nệm hai mặt; hút bụi khung giường, gầm giường | 30 phút, cần hai người |
| Mỗi năm một đến hai lần | Buổi vệ sinh tổng: tháo vỏ (nếu tháo được), khử mùi bằng bột nở, làm thoáng cả ngày | Nửa ngày, chọn hôm khô ráo |
Việc buổi sáng nghe có vẻ vụn vặt nhưng là việc đem lại nhiều nhất. Dọn giường ngay khi vừa dậy là phủ chăn lên lớp ẩm còn ấm, giữ hơi nước trong nệm thêm cả ngày. Chỉ cần lật chăn ra và đánh răng, ăn sáng xong mới dọn.
Nhà ở vùng nồm hoặc phòng kín không cửa sổ thì ưu tiên mốc tháng và quý hơn mốc năm: làm thoáng thường xuyên có ích hơn một lần làm sạch kỹ.
Một buổi vệ sinh nệm tổng, làm từng bước
Buổi vệ sinh tổng nên chọn ngày khô ráo, mở được cửa, và còn ít nhất sáu tiếng trước giờ ngủ. Chuẩn bị máy hút bụi có đầu hút nhỏ, bột nở (baking soda), vài khăn sạch màu trắng, bình xịt nước sạch.
- Tháo hết ga, tấm bảo vệ, vỏ gối đem giặt. Nếu vỏ nệm có khoá kéo, đọc hướng dẫn trên tem may trước khi tháo: nhiều vỏ chỉ được giặt tay hoặc giặt chế độ nhẹ, và một số vỏ nệm foam được thiết kế để không tháo ra.
- Hút bụi mặt nệm theo từng dải chồng lên nhau, đi chậm. Đường may viền và chỗ lõm của nút chần là nơi bụi và da chết tích nhiều nhất, dùng đầu hút khe đi dọc theo đó.
- Kiểm tra mặt nệm dưới ánh sáng tự nhiên, tìm vết ố, vết loang. Đánh dấu bằng cách đặt một mẩu giấy lên, xử lý từng vết theo loại (xem các bài riêng về nước tiểu và vết bẩn).
- Rắc một lớp bột nở mỏng đều khắp mặt nệm, dùng rây hoặc lọ có lỗ để không vón cục. Để yên ít nhất vài giờ, có điều kiện thì để cả buổi với cửa sổ mở.
- Hút sạch bột nở, đi hai lượt theo hai chiều vuông góc. Bột nở sót lại không độc nhưng làm mặt nệm sạn và hút ẩm trở lại.
- Dựng hoặc kê nệm cho hai mặt cùng thoáng thêm một đến hai tiếng, bật quạt nếu có. Xoay đầu nệm khi đặt lại xuống giường.
- Lắp lại tấm bảo vệ nệm đã khô hẳn, rồi mới trải ga. Tấm bảo vệ còn ẩm đặt lên nệm là đưa ẩm ngược trở lại.
Toàn bộ quy trình không dùng chất tẩy nào cho mặt nệm, và đó là chủ ý. Chất tẩy chỉ dùng tại chỗ cho vết bẩn cụ thể, sau khi đã thử ở chỗ khuất.
Điều nên và không nên với từng loại nệm
Cùng là vệ sinh, nhưng mỗi loại lõi có một điểm yếu riêng. Biết điểm yếu đó thì tránh được phần lớn hư hỏng do làm sạch sai cách.
| Loại nệm | Điểm yếu khi vệ sinh | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|---|
| Cao su thiên nhiên | Sợ nắng trực tiếp và nhiệt cao, dễ bị giòn, lão hoá bề mặt | Hút bụi, lau ẩm vỏ, làm thoáng trong bóng râm | Phơi nắng gắt, xịt nhiều nước, dùng bàn là hơi |
| Foam, memory foam | Hút nước như bọt biển, rất lâu khô, dễ ám mùi | Thấm khô vết bẩn ngay, dùng lượng dung dịch tối thiểu | Ngâm, giặt lõi, vắt, sấy nóng |
| Lò xo túi, lò xo liên kết | Ẩm lâu ngày gây gỉ lò xo, mùi kim loại, tiếng kêu | Hút bụi kỹ hai mặt, làm thoáng, giữ phòng khô | Đổ nước lên mặt nệm, đặt sát nền nhà ẩm |
| Bông ép | Xẹp và vón khi ướt, khó phục hồi | Phơi nắng nhẹ được, vỗ đều, xoay thường xuyên | Giặt nước, gập gấp mạnh khi còn ẩm |
Thông tin trên tem may và sách hướng dẫn của chính tấm nệm luôn đứng trên mọi lời khuyên chung, vì cùng tên "cao su" hay "foam" nhưng mỗi nhà làm phối lớp khác nhau. Nếu không còn giữ hướng dẫn, chọn cách nhẹ tay nhất: hút bụi, thấm khô, làm thoáng.
Vỏ nệm, tấm bảo vệ và ga: phần được phép giặt
Ga và vỏ gối giặt hằng tuần. Đây là lớp tiếp xúc trực tiếp với da, nhận phần lớn mồ hôi và dầu da. Giặt ở nhiệt độ ghi trên tem; nhà có người dị ứng mạt bụi thường được khuyên giặt nước nóng khoảng 60 độ nếu vải chịu được. Phơi khô hẳn trước khi cất hoặc trải lại.
Tấm bảo vệ nệm là thứ quyết định nệm sạch hay bẩn. Một tấm bảo vệ chống thấm mỏng giặt được ngăn mồ hôi, nước đổ, nước tiểu đi xuống lõi. Giặt nó một đến hai tuần một lần, tránh nhiệt sấy cao vì lớp chống thấm phía dưới thường là màng nhựa mỏng, dễ bong khi gặp nhiệt.
Vỏ nệm tháo được chưa chắc giặt máy được. Nhiều vỏ nệm có lớp chần bông dày hoặc sợi pha tơ tằm, giặt máy dễ co rút, sau đó không kéo khoá lại được. Đọc tem; không có tem thì giặt tay nước mát, phơi trong bóng râm, lồng lại vào lõi khi đã khô hoàn toàn.
Vỏ không tháo được thì làm sạch tại chỗ. Lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt, có thể pha vài giọt nước rửa chén loại dịu, lau theo một chiều rồi lau lại bằng khăn nước sạch, sau đó thấm khô. Mục tiêu là làm sạch mặt vải, không để nước ngấm xuống lớp dưới.
Ví dụ giả định: một căn hộ hai phòng ngủ ở thành phố
Giả sử một gia đình bốn người ở căn hộ hai phòng: phòng bố mẹ có nệm cao su 1m6, phòng hai con nhỏ có một nệm foam 1m2. Cả hai phòng dùng điều hoà buổi tối, cửa sổ nhỏ, ban ngày ít người ở nhà.
Với điều kiện đó, việc nên làm đầu tiên không phải mua thêm dung dịch vệ sinh mà là mua hai tấm bảo vệ nệm chống thấm, mỗi nệm hai tấm để thay vòng. Nệm foam của trẻ dễ dính nước, sữa, đồ ăn; nếu có tấm bảo vệ thì phần lớn sự cố chỉ dừng ở một mẻ giặt.
Lịch hằng tuần gắn vào ngày giặt đồ cố định, ví dụ sáng thứ Bảy: tháo ga và tấm bảo vệ của cả hai nệm, để nệm trần khoảng một buổi sáng với cửa sổ và cửa phòng mở cho thoáng, trong lúc đó giặt và phơi. Mỗi tháng, chủ nhật đầu tháng hút bụi hai nệm. Mỗi quý xoay nệm. Mỗi năm, vào tháng có nhiều ngày khô ráo, làm buổi vệ sinh tổng.
Riêng nệm cao su của phòng bố mẹ, không đem ra ban công phơi nắng như thói quen với nệm bông ép ở quê. Làm thoáng trong phòng có quạt là đủ. Cách sắp xếp này mỗi tuần tốn thêm chưa tới nửa giờ, nhưng giữ cho hai nệm khô, ít mùi và không phải thuê giặt.
Những lỗi hay gặp khi tự vệ sinh nệm
Phần lớn nệm hỏng vì vệ sinh sai chứ ít khi hỏng vì không vệ sinh. Những lỗi dưới đây gặp rất thường:
- Xịt quá nhiều nước hoặc dung dịch lên mặt nệm. Mặt trên khô sau vài giờ, nhưng lớp giữa còn ẩm nhiều ngày, sinh mùi chua hoặc mốc từ bên trong.
- Chà mạnh bằng bàn chải cứng. Làm xù vải, bung đường chần, đẩy vết bẩn lan rộng và sâu hơn.
- Trộn nhiều chất tẩy với nhau cho "mạnh hơn". Nước tẩy có clo trộn với giấm hoặc với dung dịch có amoniac sinh khí độc. Mỗi lần chỉ dùng một loại, rửa lại bằng nước sạch trước khi chuyển loại khác, và luôn mở cửa thông gió.
- Dùng máy giặt hơi nước cầm tay ở nhiệt cao cho nệm cao su, foam. Hơi nóng và ẩm cùng lúc là điều kiện khiến hai loại vật liệu này nhanh lão hoá.
- Trải ga lại khi nệm còn ẩm vì vội đi ngủ. Một đêm nằm lên nệm ẩm làm ẩm bị ép sâu hơn.
- Bỏ qua gầm giường. Bụi dưới gầm bị hút lên theo luồng quạt và điều hoà, quay lại mặt nệm vài ngày sau khi vừa hút sạch.
Khi gặp vết bẩn lớn đã ngấm sâu, mùi không mất sau hai lần xử lý, hoặc nệm bị ngập nước, gọi dịch vụ giặt nệm có máy hút ẩm công nghiệp thường đáng tiền hơn là tự làm thêm lần thứ ba.
Điều chỉnh lịch theo người nằm và chỗ ở
Người ra nhiều mồ hôi, hay nằm điều hoà tắt nửa đêm. Lượng ẩm vào nệm mỗi đêm cao hơn hẳn. Ưu tiên tấm bảo vệ có mặt vải thấm hút, giặt mỗi tuần cùng ga, và giữ thói quen để nệm thoáng buổi sáng. Hút bụi hằng tháng vẫn vậy, nhưng làm thoáng cả ngày nên làm mỗi quý thay vì mỗi năm.
Người có cơ địa dị ứng, hay hắt hơi khi dọn giường. Giặt ga và vỏ gối nước nóng nếu vải chịu được, hút bụi nệm hai tuần một lần bằng máy có bộ lọc tốt, đeo khẩu trang khi hút. Cân nhắc vỏ bọc kín cả nệm có khoá kéo. Triệu chứng kéo dài thì gặp bác sĩ, vì nệm chỉ là một trong nhiều nguồn dị nguyên trong nhà.
Sinh viên ở trọ, phòng không cửa sổ. Không có chỗ phơi và ít gió, nên giảm nước tối đa: không lau ướt mặt nệm, xử lý vết bằng khăn vắt kiệt. Một chiếc quạt nhỏ thổi vào mặt nệm trần khoảng một giờ mỗi tuần giúp nhiều hơn mọi loại dung dịch. Kê nệm lên phản hoặc tấm nan để mặt dưới không áp sát nền gạch.
Chủ homestay, nhà nghỉ nhỏ. Mỗi lượt khách là một lần thay ga và tấm bảo vệ, nên cần ít nhất ba bộ tấm bảo vệ cho mỗi giường. Kiểm tra mặt nệm mỗi lần thay ga để bắt vết bẩn khi còn mới, và ghi lại ngày xoay nệm của từng phòng để không quên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thuê dịch vụ giặt nệm định kỳ không?
Nếu đã có tấm bảo vệ nệm và hút bụi đều, phần lớn gia đình không cần giặt nệm định kỳ. Dịch vụ đáng dùng khi có vết bẩn lớn đã ngấm sâu, mùi không mất sau vài lần tự xử lý, hoặc nệm bị ướt nhiều. Khi thuê, hỏi rõ họ dùng bao nhiêu nước và hút ẩm bằng gì, vì lõi foam và cao su rất sợ ẩm lâu.
Dùng máy hút bụi thường có được không, hay phải mua máy hút bụi nệm riêng?
Máy hút bụi thường có đầu hút nhỏ cho ghế sofa là đủ, miễn là đầu hút sạch và lực hút ổn. Máy hút chuyên cho nệm có thêm đèn tia cực tím hoặc bộ đập rung; chúng tiện nhưng không phải điều kiện bắt buộc. Quan trọng hơn là hút chậm, đi chồng dải và hút kỹ đường viền.
Bao lâu thì nên giặt tấm bảo vệ nệm?
Thường là một đến hai tuần một lần, ngắn hơn nếu ra nhiều mồ hôi, nằm cùng trẻ nhỏ hay thú cưng. Mỗi nệm nên có hai tấm để thay vòng, vì tấm vừa giặt phải khô hẳn mới lắp lại. Tránh sấy nhiệt cao và tránh thuốc tẩy có clo để giữ lớp chống thấm bên dưới.
Nệm mới mua có cần vệ sinh trước khi nằm không?
Thường không cần làm sạch lõi. Nệm cuộn hút chân không nên để nở và thoáng theo hướng dẫn, thường từ vài giờ đến một hai ngày, để mùi vật liệu mới bay bớt. Lắp tấm bảo vệ nệm ngay từ đêm đầu tiên là việc đáng làm nhất, vì nó giữ nệm sạch từ lúc còn mới.
Có thể dùng giấm hoặc cồn để lau mặt nệm định kỳ không?
Không cần lau định kỳ bằng hoá chất. Giấm pha loãng hoặc cồn chỉ nên dùng tại chỗ khi có vết bẩn hay mùi cụ thể, với lượng ít, sau khi thử ở góc khuất. Lau toàn mặt nệm thường xuyên đưa thêm ẩm vào lõi và có thể làm phai hoặc khô vải bọc.
Nhà nuôi chó mèo thì lịch vệ sinh nệm khác gì?
Rút ngắn các mốc: giặt ga và tấm bảo vệ mỗi tuần, hút bụi nệm hai tuần một lần, chú ý lông bám ở đường viền. Nếu thú cưng hay lên giường, chọn tấm bảo vệ chống thấm loại bọc kín hơn và kiểm tra mặt nệm thường xuyên để xử lý vết nước tiểu hay vết bẩn khi còn mới.