Nên đi khám giấc ngủ khi khó ngủ kéo dài nhiều tuần tới vài tháng dù đã chỉnh thói quen, khi ngáy to kèm những quãng ngừng thở mà người nằm cạnh nhận thấy, khi buồn ngủ ban ngày quá mức dù ngủ đủ giờ, hoặc khi có những hiện tượng lạ trong đêm như chân bứt rứt phải cử động, la hét đấm đá khi ngủ, đi lại khi đang ngủ. Buồn ngủ khi lái xe là dấu hiệu cần xử lý sớm nhất.
Phần lớn những đêm ngủ kém do căng thẳng, cà phê, lịch lộn xộn sẽ tự cải thiện khi sửa thói quen. Nhưng có những tình trạng không phải chuyện thói quen, và tự xoay xở bằng mẹo, bằng thiết bị hay bằng thuốc mua ngoài chỉ làm chậm việc tìm ra nguyên nhân. Bài này không chẩn đoán; nó giúp bạn nhận ra lúc nào nên dừng tự xử lý và đi gặp bác sĩ.
Nội dung gồm bảng dấu hiệu theo nhóm và nơi có thể bắt đầu thăm khám, những gì người nằm cạnh nên quan sát, cách chuẩn bị nhật ký và thông tin trước buổi khám, quy trình khám thường gặp, những trường hợp cần đi sớm, và các hiểu lầm khiến người ta trì hoãn.
Dấu hiệu nên đi khám và nơi có thể bắt đầu
Bảng dưới gom những dấu hiệu thường gặp theo nhóm. Cột giữa chỉ để bạn hình dung bác sĩ có thể sẽ tìm hiểu hướng nào, không phải kết luận. Nơi bắt đầu thực tế nhất với nhiều người là bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình, người sẽ chuyển tiếp nếu cần.
| Dấu hiệu | Bác sĩ có thể tìm hiểu | Có thể bắt đầu ở |
|---|---|---|
| Ngáy to gần như mỗi đêm, có quãng ngừng thở rồi thở hắt | Ngưng thở khi ngủ và các vấn đề đường thở | Tai mũi họng, hô hấp, nơi có khám giấc ngủ |
| Khó vào giấc, tỉnh giữa đêm, tỉnh quá sớm nhiều đêm mỗi tuần, kéo dài nhiều tháng | Mất ngủ kéo dài và các yếu tố đi kèm | Bác sĩ đa khoa, thần kinh, tâm thần, chuyên gia giấc ngủ |
| Buồn ngủ không cưỡng được ban ngày dù ngủ đủ | Giấc ngủ bị ngắt quãng, các rối loạn gây buồn ngủ | Thần kinh, hô hấp, khám giấc ngủ |
| Chân bứt rứt, khó chịu buổi tối, phải cử động mới đỡ | Hội chứng chân không yên, thiếu sắt và nguyên nhân khác | Bác sĩ đa khoa, thần kinh |
| La hét, đấm đá, vùng vẫy khi đang ngủ; đi lại khi ngủ | Các rối loạn hành vi trong giấc ngủ | Thần kinh, khám giấc ngủ |
| Buồn bã kéo dài, mất hứng thú, lo âu, kèm mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều | Trầm cảm, rối loạn lo âu | Tâm thần, tâm lý lâm sàng |
| Tiểu đêm nhiều lần, khát nhiều | Tuyến tiền liệt, đường huyết, thận, tim, ngưng thở khi ngủ | Bác sĩ đa khoa, tiết niệu, nội tiết |
Mốc thời gian thường được dùng cho mất ngủ kéo dài là khó ngủ từ khoảng ba đêm mỗi tuần, kéo dài khoảng ba tháng, và ảnh hưởng tới sinh hoạt ban ngày. Không cần đợi đủ ba tháng mới đi khám nếu bạn đang kiệt sức; mốc này chỉ giúp phân biệt vài tuần khó ngủ do biến cố với một tình trạng đã thành nếp.
Tên chuyên khoa và cách tổ chức khám giấc ngủ khác nhau giữa các bệnh viện. Gọi hỏi trước hoặc hỏi bác sĩ quen để biết nơi gần bạn có khám giấc ngủ hay đo giấc ngủ qua đêm không.
Tự hỏi trước: chuyện thói quen hay cần đi khám
Trước khi kết luận mình có vấn đề cần khám, hãy chắc rằng những nguyên nhân thường gặp đã được loại bớt. Nếu trả lời "có" với hầu hết các câu dưới đây mà vẫn ngủ kém, khả năng cao bạn nên gặp bác sĩ:
- Bạn đã giữ giờ dậy cố định, cả cuối tuần, trong ít nhất hai đến ba tuần.
- Bạn đã dừng cà phê, trà, trà sữa, nước tăng lực sau buổi trưa.
- Bạn không uống rượu bia buổi tối, hoặc đã thử bỏ trong hai tuần.
- Điện thoại không còn nằm trên giường, và bạn có mốc dừng màn hình buổi tối.
- Phòng ngủ đã đủ tối, mát, yên; chỗ nằm không làm đau mỏi.
- Giấc trưa ngắn hoặc đã bỏ trong giai đoạn thử.
- Không có một biến cố lớn mới xảy ra như tang gia, mất việc, sinh con, chuyển nhà mà giấc ngủ kém chỉ là phản ứng tạm thời.
Ngược lại, có những dấu hiệu không cần đợi chỉnh thói quen: ngừng thở khi ngủ người khác thấy, buồn ngủ khi lái xe, hành vi bạo lực khi ngủ, ý nghĩ làm hại bản thân. Với những dấu hiệu này, đi khám trước, chỉnh thói quen song song.
Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh khác và giấc ngủ thay đổi sau khi bắt đầu thuốc mới, hãy nói với bác sĩ kê đơn thay vì tự ngừng thuốc.
Người nằm cạnh nên quan sát gì
Nhịp thở và tiếng ngáy. Ngáy đều hay ngắt quãng, có những lúc im lặng vài giây rồi thở hắt mạnh, giật mình, hổn hển hay không. Ghi lại khoảng thời gian trong đêm và tư thế người ngủ lúc đó (nằm ngửa hay nghiêng). Một đoạn ghi âm hoặc quay video ngắn trong phòng tối, có sự đồng ý của người ngủ, rất có ích cho bác sĩ.
Cử động chân tay. Chân giật đều đều theo nhịp suốt một quãng dài, hoặc người ngủ phàn nàn chân khó chịu buổi tối phải đứng dậy đi lại.
Hành vi lạ khi ngủ. Nói to, la hét, đấm đá như đang đánh nhau với ai trong mơ, ngã khỏi giường, ngồi dậy đi lại mà không nhớ gì sáng hôm sau. Ghi lại giờ xảy ra và mức độ, đồng thời dọn vật sắc, vật dễ vỡ quanh giường để an toàn.
Ban ngày khác thường. Ngủ gật khi đang ngồi nói chuyện, khi ăn, cười to thì bủn rủn chân tay, hay quên, cáu gắt hơn trước. Người trong nhà thường thấy thay đổi này trước cả người bệnh.
Với người lớn tuổi. Lú lẫn tăng lên về đêm, đi lại ban đêm dễ té ngã, ngủ ngày rất nhiều mà đêm thức. Những thay đổi này nên được báo cho bác sĩ đang theo dõi ông bà.
Chuẩn bị trước buổi khám để buổi khám không bị phí
Buổi khám giấc ngủ phụ thuộc rất nhiều vào thông tin bạn mang tới, vì bác sĩ không nhìn thấy đêm của bạn. Chuẩn bị theo các bước sau:
- Ghi nhật ký giấc ngủ khoảng hai tuần: giờ lên giường, giờ đoán là ngủ, số lần tỉnh và lý do nếu biết, giờ dậy, giấc trưa, cà phê và rượu bia, mức buồn ngủ ban ngày. Ghi trên giấy vào buổi sáng, không cần chính xác tới phút.
- Nhờ người nằm cạnh ghi lại những gì họ quan sát, kèm đoạn ghi âm hoặc video nếu có.
- Liệt kê thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng, thuốc nam, và thời điểm uống.
- Ghi các bệnh đang có: huyết áp, tiểu đường, tim mạch, trào ngược, dị ứng mũi, đau mạn tính, và tình trạng tâm lý gần đây.
- Viết sẵn ba câu hỏi quan trọng nhất bạn muốn hỏi, vì trong buổi khám rất dễ quên.
- Mang theo kết quả khám cũ liên quan nếu có. Dữ liệu từ đồng hồ, vòng đeo tay đo giấc ngủ có thể mang theo như thông tin tham khảo, nhưng đừng coi đó là kết quả chẩn đoán.
Ví dụ giả định: chị Ngọc đưa bố đi khám vì ông ngáy và ngủ gật suốt ngày. Chị mang theo nhật ký hai tuần do mẹ ghi giúp, một đoạn ghi âm năm phút có những quãng im lặng rồi tiếng thở hắt, và danh sách bốn loại thuốc ông đang uống. Bác sĩ dựa vào đó để quyết định có cần đo giấc ngủ qua đêm hay không, thay vì phải hỏi lại từ đầu những chi tiết mà ông không tự nhớ được.
Buổi khám giấc ngủ thường diễn ra thế nào
Quy trình cụ thể khác nhau giữa các nơi, nhưng thường bắt đầu bằng buổi hỏi bệnh: bác sĩ hỏi về giờ giấc, thói quen, triệu chứng đêm và ngày, bệnh đang có, thuốc đang dùng. Bạn có thể được yêu cầu điền bảng câu hỏi về mức độ buồn ngủ ban ngày hoặc mức độ khó ngủ. Bác sĩ có thể khám mũi, họng, cổ, đo huyết áp, cân nặng.
Tuỳ tình huống, bác sĩ có thể đề nghị đo giấc ngủ qua đêm. Có loại đo tại cơ sở y tế, bạn ngủ một đêm trong phòng được theo dõi, gắn các cảm biến lên đầu, mặt, ngực, chân, ngón tay để ghi sóng não, nhịp thở, nồng độ oxy, cử động. Có loại đo đơn giản hơn làm tại nhà với ít cảm biến hơn, thường dùng khi nghi ngờ ngưng thở khi ngủ. Việc chọn loại nào là quyết định của bác sĩ.
Nhiều người lo không ngủ được khi gắn đầy dây. Thực tế đa số vẫn ngủ được đủ để có kết quả, dù không ngon như ở nhà. Mang theo đồ ngủ quen thuộc, gối của mình nếu được phép, và giữ thói quen ăn uống như thường ngày hôm đó, trừ khi được dặn khác.
Với mất ngủ kéo dài, nhiều trường hợp không cần đo qua đêm; bác sĩ dựa vào hỏi bệnh và nhật ký. Hướng xử lý có thể gồm các phương pháp không dùng thuốc theo từng buổi, điều trị bệnh đi kèm, điều chỉnh thuốc đang dùng. Hãy hỏi rõ bác sĩ về các lựa chọn và lý do.
Khi nào cần đi khám sớm, không chờ
Một số tình huống không nên đợi lịch khám thông thường hay chờ thử thay đổi thói quen thêm vài tuần:
- Buồn ngủ khi lái xe, đã từng ngủ gật trên xe hoặc suýt gây tai nạn. Trong lúc chờ khám, hạn chế tự lái xe, nhất là đường dài và ban đêm.
- Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc cảm giác không muốn sống, kèm mất ngủ hay không. Hãy nói ngay với người thân và tới cơ sở y tế gần nhất.
- Trẻ em ngáy to kèm ngừng thở, thở rút lõm ngực, tím tái khi ngủ. Đưa trẻ đi khám nhi sớm.
- Người lớn tuổi đột ngột lú lẫn, thay đổi giấc ngủ rõ rệt trong vài ngày, té ngã ban đêm.
- Hành vi bạo lực khi ngủ đã làm bản thân hoặc người nằm cạnh bị thương.
- Khó thở, đau ngực về đêm, phải ngồi dậy mới thở được. Đây là tình huống cần cấp cứu, không phải khám giấc ngủ thông thường; gọi cấp cứu 115 nếu nặng.
Những tình huống này không phải để hù doạ; phần lớn người khó ngủ không rơi vào nhóm này. Nhưng nếu rơi vào, đi khám sớm vài ngày có thể tránh được một tai nạn hay một biến chứng.
Những hiểu lầm khiến người ta trì hoãn đi khám
"Ngáy là chuyện bình thường, ai chẳng ngáy." Ngáy nhẹ thỉnh thoảng đúng là phổ biến. Nhưng ngáy to mỗi đêm kèm ngừng thở và buồn ngủ ban ngày là chuyện khác, và nhiều người sống với nó nhiều năm vì nghĩ đó là bình thường.
"Già rồi thì mất ngủ là đương nhiên." Giấc ngủ có thay đổi theo tuổi, nông hơn và dậy sớm hơn. Nhưng mất ngủ kéo dài làm kiệt sức, buồn ngủ ngày quá mức, lú lẫn ban đêm không phải điều phải chịu đựng; nhiều nguyên nhân có thể được xử lý.
"Đồng hồ đo giấc ngủ bảo ổn thì là ổn." Thiết bị đeo ước tính giấc ngủ qua cử động và nhịp tim, hữu ích để theo dõi xu hướng nhưng không thay được thăm khám. Nếu bạn mệt mà thiết bị bảo ngủ tốt, hãy tin vào cảm giác của mình và đi khám.
"Mua thuốc ngủ uống là xong." Thuốc ngủ tự mua có thể che triệu chứng trong khi nguyên nhân vẫn còn, và một số loại có thể làm nặng thêm tình trạng ngừng thở khi ngủ. Việc dùng thuốc nên do bác sĩ quyết định sau khi đánh giá.
"Đi khám giấc ngủ phiền phức và phải ngủ viện nhiều ngày." Nhiều trường hợp chỉ cần một hai buổi hỏi bệnh; đo giấc ngủ, nếu cần, thường chỉ một đêm, có nơi đo tại nhà. Hỏi trước quy trình ở nơi định khám giúp bạn yên tâm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Mốc thường dùng là khó ngủ từ khoảng ba đêm mỗi tuần, kéo dài khoảng ba tháng và ảnh hưởng sinh hoạt ban ngày. Nếu bạn đang kiệt sức, buồn ngủ khi lái xe hoặc kèm buồn bã, lo âu nhiều, nên đi khám sớm hơn mà không cần chờ đủ mốc.
Khám giấc ngủ ở khoa nào?
Tuỳ bệnh viện, có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa hoặc gia đình, hoặc các chuyên khoa tai mũi họng, hô hấp, thần kinh, tâm thần, nơi có đơn vị khám giấc ngủ. Hỏi trước nơi gần bạn có đo giấc ngủ qua đêm không.
Đo giấc ngủ qua đêm là làm gì?
Bạn ngủ một đêm với các cảm biến ghi lại sóng não, nhịp thở, nồng độ oxy, nhịp tim và cử động, tại cơ sở y tế hoặc tại nhà với thiết bị đơn giản hơn. Bác sĩ dùng kết quả để đánh giá có ngưng thở khi ngủ hay rối loạn khác không.
Ngáy có cần đi khám không?
Ngáy nhẹ thỉnh thoảng thường không đáng lo. Nên đi khám khi ngáy to gần như mỗi đêm, có quãng ngừng thở rồi thở hắt, buồn ngủ ban ngày, đau đầu buổi sáng hoặc kèm tăng huyết áp khó kiểm soát.
Đi khám giấc ngủ cần mang theo gì?
Nên mang nhật ký giấc ngủ khoảng hai tuần, ghi chép hoặc đoạn ghi âm của người nằm cạnh, danh sách thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng, các bệnh đang có, kết quả khám cũ và vài câu hỏi đã viết sẵn.
Buồn ngủ ban ngày dù ngủ đủ 8 tiếng là bị gì?
Có nhiều nguyên nhân, từ giấc ngủ bị ngắt quãng do ngưng thở khi ngủ, chân giật về đêm, tới tác dụng của thuốc, thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, trầm cảm hay một số rối loạn giấc ngủ khác. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được, nên hãy đi khám, nhất là khi buồn ngủ lúc lái xe.