Phòng ngủ của người lớn tuổi cần được bố trí quanh một tình huống quen thuộc: dậy giữa đêm đi vệ sinh, khi mắt chưa quen bóng tối, chân còn cứng và đầu có thể hơi choáng. Ba thứ quan trọng nhất là giường cao vừa tầm để ngồi dậy và đứng lên dễ, ánh sáng đêm tự bật dọc đường đi, và một lối đi thẳng, thoáng, không vật cản tới nhà vệ sinh.
Nệm cho người già nên đủ chắc để trở mình và chống tay ngồi dậy, không lún sâu như võng; phòng ấm hơn phòng người trẻ một chút, không có gió thổi thẳng; chuông hoặc điện thoại ở tầm tay. Phần lớn những điều này không tốn kém, chỉ cần nhìn phòng bằng con mắt của người đi chậm, mắt kém, phản xạ chậm hơn.
Bài này đi qua từng điểm theo thứ tự ưu tiên, kèm bảng kiểm tra để con cháu tự đi một vòng phòng ông bà, và gợi ý cho những trường hợp đặc biệt như người dùng gậy, người nằm lâu, người ở một mình.
Vì sao người lớn tuổi dễ té ngã trong phòng ngủ
Nhiều cú ngã của người cao tuổi xảy ra quanh giường và trên đường tới nhà vệ sinh vào ban đêm. Có nhiều yếu tố cộng lại: đi tiểu đêm nhiều lần; đứng dậy đột ngột sau khi nằm lâu có thể làm huyết áp tụt thoáng qua, gây choáng; thị lực kém hơn trong bóng tối; cơ chân yếu và phản xạ giữ thăng bằng chậm hơn; một số loại thuốc có thể gây buồn ngủ hoặc chóng mặt.
Môi trường trong phòng có thể làm rủi ro đó tăng hoặc giảm rất nhiều. Một tấm thảm nhỏ trượt dưới chân, một sợi dây điện vắt ngang, một bậc cửa nhà vệ sinh không nhìn thấy, một chiếc giường quá thấp phải chống cả hai tay mới đứng dậy được đều là những "bẫy" quen thuộc.
Một thói quen nên tập cho ông bà là dậy từ từ: ngồi dậy ở mép giường, chân chạm sàn, ngồi yên một lúc rồi mới đứng lên, đứng vững rồi mới bước. Bố trí phòng tốt giúp thói quen này dễ làm: mép giường đúng tầm ngồi, có chỗ vịn khi đứng dậy, có đèn sáng ngay khi chân chạm sàn.
Nếu ông bà đã từng ngã, hay chóng mặt khi đứng dậy, hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng tới thăng bằng, nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá; sắp xếp phòng chỉ là một phần của việc phòng ngã.
Chiều cao giường và nệm cho người già
Chiều cao vừa tầm ngồi. Khi ngồi ở mép giường, bàn chân đặt phẳng trên sàn, đầu gối gập khoảng vuông góc hoặc hơi cao hơn hông một chút. Với nhiều người, tổng chiều cao từ sàn tới mặt nệm thường nằm khoảng 45–55 cm; cách chắc nhất là cho chính người nằm ngồi thử rồi đo.
Giường quá thấp hoặc ngủ sàn khó cho đầu gối. Phải chống hai tay, rướn người để đứng dậy, dễ mất thăng bằng. Có thể nâng giường bằng chân nâng chuyên dụng chắc chắn hoặc thay khung, tránh kê gạch, kê gỗ tạm bợ.
Giường quá cao cũng không tốt. Bàn chân không chạm sàn khi ngồi, người lớn tuổi phải trượt xuống, dễ hụt chân. Nệm mới dày hơn nệm cũ có thể vô tình đẩy giường lên quá cao.
Nệm đủ chắc, mép nệm không sụp. Nệm quá mềm làm người già lún sâu, khó trở mình và khó chống tay ngồi dậy. Mép nệm yếu, sụp xuống khi ngồi ở rìa là điểm cần kiểm tra kỹ; ngồi thử ở mép trước khi mua.
Chọn độ cứng theo cơ thể, không phải "càng cứng càng tốt". Người lớn tuổi gầy, vai hông nhô, nằm nghiêng nhiều trên mặt quá cứng có thể bị đau tì đè. Mục tiêu là đỡ chắc nhưng vẫn có lớp êm vừa phải ở bề mặt.
Người nằm lâu một chỗ. Với người phải nằm nhiều, giường điều chỉnh độ cao, nệm và cách xoay trở phòng loét tì đè nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế; đây là trường hợp chăm sóc chuyên biệt.
Ánh sáng đêm và công tắc
Đèn đêm cảm biến chuyển động. Đặt thấp, dọc chân tường từ giường tới cửa nhà vệ sinh, tự sáng khi có người bước xuống và tự tắt sau một lúc. Ánh vàng ấm, đủ thấy sàn và bậc cửa, không chói mắt.
Công tắc trong tầm với khi đang nằm. Một đèn đầu giường hoặc công tắc gắn ngay cạnh giường, bấm được mà không phải ngồi dậy mò. Công tắc có đèn báo nhỏ giúp tìm trong bóng tối.
Đèn nhà vệ sinh sáng sẵn hoặc tự bật. Không để người già phải bước vào nhà vệ sinh tối rồi mới tìm công tắc. Có thể để đèn mờ suốt đêm hoặc dùng đèn cảm biến.
Đánh dấu bậc và vật cản. Bậc cửa nhà vệ sinh, mép thảm, chân giường nhô ra nên có màu tương phản với sàn hoặc dải đèn nhỏ chiếu vào. Mắt người lớn tuổi phân biệt độ tương phản kém hơn.
Đèn pin nhỏ đầu giường cho lúc mất điện. Để cố định một chỗ, dễ cầm, pin còn tốt; hoặc dùng đèn sạc tự sáng khi mất điện.
Lối đi và nhà vệ sinh: đoạn đường nguy hiểm nhất
Quãng đường từ giường tới nhà vệ sinh là nơi người lớn tuổi đi lại nhiều nhất vào ban đêm, lúc kém tỉnh táo nhất. Nếu có thể chọn phòng, phòng ngủ gần hoặc có nhà vệ sinh liền phòng là lựa chọn tốt hơn hẳn so với phòng đẹp hơn nhưng phải đi qua hành lang, cầu thang. Với nhà nhiều tầng, phòng ông bà nên ở tầng trệt hoặc tầng thấp nhất có nhà vệ sinh.
Lối đi nên rộng đủ cho người dùng gậy hoặc khung tập đi xoay người, thường từ khoảng 80–90 cm trở lên, không có đồ để dưới sàn, không dây điện vắt ngang. Bậc cửa nhà vệ sinh là vật cản hay gây vấp; nếu không bỏ được, đánh dấu màu tương phản và có đèn chiếu vào.
Trong nhà vệ sinh, sàn ướt là rủi ro lớn nhất. Thảm chống trơn ở cửa và trong khu tắm, tay vịn cạnh bồn cầu, đèn sáng là những thay đổi phổ biến, chi phí vừa phải. Việc lắp tay vịn vào tường cần bắt vít chắc vào kết cấu, nên nhờ thợ có kinh nghiệm.
Với ông bà đi lại quá khó khăn ban đêm, một ghế bô hoặc bô vệ sinh đặt cạnh giường trong đêm là giải pháp thực tế, không có gì phải ngại. Bàn với chính ông bà để họ thấy được tôn trọng, và đặt ở vị trí cố định, có đèn nhỏ chiếu tới.
Bảng tự kiểm tra phòng ông bà trong mười phút
Con cháu có thể đi một vòng phòng ông bà vào buổi tối, tắt đèn chính, và đánh dấu từng mục dưới đây.
| Khu vực | Kiểm tra | Nếu chưa đạt |
|---|---|---|
| Giường | Ngồi mép giường, chân chạm sàn, gối gập vừa; mép nệm không sụp | Nâng hoặc hạ giường, thay nệm có mép chắc |
| Chỗ vịn | Có tay vịn, thành giường hoặc đồ đạc chắc để chống khi đứng dậy | Lắp tay vịn cạnh giường loại chắc, không dùng ghế có bánh xe |
| Ánh sáng | Có đèn sáng ngay khi chân chạm sàn; đường tới nhà vệ sinh thấy rõ | Thêm đèn cảm biến chân tường |
| Lối đi | Rộng, thẳng, không dây điện, không thảm trượt, không đồ để dưới sàn | Dọn đồ, đi dây men tường, bỏ hoặc dán chống trượt thảm |
| Sàn | Không trơn, khô, không có bậc bất ngờ | Thảm chống trơn ở cửa nhà vệ sinh, đánh dấu bậc |
| Liên lạc | Chuông, điện thoại trong tầm với khi nằm | Đặt cố định đầu giường, sạc sẵn |
| Đồ dùng đêm | Kính, nước, thuốc buổi tối ở tủ đầu giường | Bố trí cố định, không thay đổi chỗ |
Nên làm lại bảng này mỗi khi sức khoẻ ông bà thay đổi, chẳng hạn sau một lần ốm, sau khi bắt đầu dùng gậy, hoặc khi đổi thuốc, vì những gì đủ an toàn hôm nay có thể không còn đủ vài tháng sau.
Nhiệt độ, tiếng ồn và sự riêng tư
Người lớn tuổi thường chịu lạnh kém hơn và chịu nóng cũng kém hơn người trẻ, cảm nhận nhiệt có thể chậm hơn. Phòng nên giữ ở mức dễ chịu, không lạnh sâu khi bật điều hoà, gió không thổi thẳng vào giường. Chuẩn bị sẵn áo khoác mỏng và tất ở đầu giường cho lúc dậy đêm. Mùa nóng, theo dõi dấu hiệu mệt, khát, bơ phờ vì ông bà có thể không tự nhận ra mình đang quá nóng.
Người già hay ngủ ít hơn, dậy sớm hơn và có thể ngủ trưa. Phòng ngủ yên tĩnh, rèm đủ tối giúp những giấc ngắn này sâu hơn. Nếu ông bà nghe kém và hay bật tivi to, cân nhắc đặt tivi ở phòng khác để giường chỉ dành cho ngủ, hoặc dùng loa đặt gần người nghe với âm lượng vừa phải.
Sự riêng tư và cảm giác tự chủ cũng quan trọng. Phòng của ông bà nên giữ đồ đạc quen thuộc, vị trí ổn định, để họ tự đi lại được trong bóng tối theo trí nhớ. Thay đổi lớn nên bàn với chính người ở, giải thích lý do, thay vì tự sắp xếp lại khi họ vắng nhà.
Người ở một mình nên có cách gọi trợ giúp từ giường: điện thoại để đầu giường, số người thân cài sẵn, hoặc chuông báo đơn giản kết nối tới phòng người nhà nếu sống chung.
Lỗi hay gặp khi bố trí phòng cho ông bà
Thảm nhỏ không chống trượt. Thảm chùi chân trước giường, trước nhà vệ sinh trượt dưới chân là nguyên nhân ngã kinh điển. Bỏ đi hoặc dùng loại có đế chống trượt, dán cố định.
Mua nệm mới dày mà không đo lại chiều cao giường. Nệm dày hơn có thể đẩy mặt giường lên quá cao, chân không chạm sàn khi ngồi.
Dùng ghế, bàn có bánh xe làm chỗ vịn. Khi tựa vào, đồ có bánh xe trượt đi. Chỗ vịn phải cố định và chắc.
Đèn ngủ quá tối hoặc đặt sai chỗ. Đèn chiếu lên trần không giúp thấy sàn; đèn quá mờ không thấy bậc. Ánh sáng cần rơi xuống lối đi.
Sắp xếp lại đồ đạc liên tục. Người lớn tuổi đi đêm dựa nhiều vào trí nhớ về vị trí đồ vật. Mỗi lần đổi chỗ là một lần tăng rủi ro vấp.
Xem nhẹ việc dậy đêm quá nhiều. Dậy đi tiểu nhiều lần mỗi đêm, ngáy to kèm ngừng thở, hay mất ngủ kéo dài ở người lớn tuổi nên được bác sĩ khám; phòng ngủ tốt không thay được việc tìm nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Giường cho người già nên cao bao nhiêu?
Mốc dễ dùng nhất là khi ngồi ở mép giường, bàn chân đặt phẳng trên sàn và đầu gối gập khoảng vuông góc. Với nhiều người, chiều cao từ sàn tới mặt nệm thường rơi vào khoảng 45–55 cm, nhưng nên để chính người nằm ngồi thử rồi đo.
Người già nên nằm nệm cứng hay mềm?
Nên nằm nệm đủ chắc để trở mình và chống tay ngồi dậy dễ, có lớp êm vừa phải ở bề mặt để vai hông không bị tì đè. Nệm quá mềm làm khó xoay trở; nệm quá cứng có thể gây đau ở người gầy. Mép nệm chắc là điểm quan trọng.
Đèn ngủ cảm biến có cần thiết cho người già không?
Rất hữu ích. Đèn cảm biến đặt thấp dọc lối từ giường tới nhà vệ sinh tự sáng khi người già bước xuống, giúp thấy sàn và bậc cửa mà không phải mò công tắc. Chọn ánh vàng ấm, không chói.
Có nên lắp tay vịn cạnh giường không?
Với người đứng dậy khó khăn, tay vịn cạnh giường loại chắc chắn giúp đứng lên và ngồi xuống an toàn hơn. Chọn loại cố định được vào khung giường hoặc sàn, lắp đúng hướng dẫn, không thay bằng ghế có bánh xe hay bàn nhẹ.
Ông bà dậy đêm nhiều lần có đáng lo không?
Dậy đêm đi tiểu một hai lần khá thường gặp ở người lớn tuổi. Dậy nhiều lần mỗi đêm, kèm khát nhiều, đau khi đi tiểu, ngáy to có lúc ngừng thở, hay mệt mỏi ban ngày kéo dài thì nên đưa ông bà đi khám để tìm nguyên nhân.
Phòng ngủ người già có nên bật điều hoà cả đêm không?
Có thể bật ở mức không quá lạnh, gió không thổi thẳng vào giường, kèm chế độ ngủ hoặc hẹn giờ nâng nhiệt về sáng. Chuẩn bị áo khoác mỏng và tất cho lúc dậy đêm. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ về mức nhiệt phù hợp.