Chăn điện và đệm sưởi dùng đúng cách thì an toàn với người lớn khoẻ mạnh: thiết bị còn tốt, có bộ điều khiển nhiệt độ và tự ngắt, trải phẳng không gấp, làm ấm giường trước khi ngủ rồi hạ thấp hoặc tắt. Rủi ro chủ yếu đến từ thiết bị cũ hỏng dây, bị gấp nếp, bị đè, dùng chung với chăn đắp dày suốt đêm ở mức nóng nhất, và từ việc để người không tự nhận biết hay xử lý được độ nóng dùng nó.
Những người không nên dùng hoặc chỉ dùng khi có người lớn kiểm soát: trẻ nhỏ, người già yếu hoặc lú lẫn, người giảm cảm giác ở chân tay (ví dụ do bệnh tiểu đường hay tổn thương thần kinh), người không tự bật tắt được thiết bị, người hay tiểu tiện không tự chủ. Với họ, giữ ấm bằng chăn, quần áo và làm ấm giường trước rồi tắt là cách yên tâm hơn.
Bài cũng nói tới một rủi ro nghiêm trọng hơn chăn điện nhiều lần mà mùa rét nào cũng có tai nạn: đốt than, củi để sưởi trong phòng ngủ đóng kín. Phần sửa chữa điện thì để thợ làm; bài này dừng ở cách chọn, kiểm tra và dùng.
Chăn điện và đệm sưởi khác nhau thế nào
Cả hai đều có dây điện trở mảnh chạy bên trong một tấm vải, được cấp điện qua bộ điều khiển. Đệm sưởi (tấm sưởi trải dưới) nằm giữa nệm và ga, làm ấm từ dưới lên. Chăn điện đắp phía trên người, làm ấm từ trên xuống. Phần lớn sản phẩm bán ở Việt Nam là dạng tấm trải dưới, mỏng, có một hoặc hai vùng điều chỉnh riêng cho hai người.
Về cảm giác, nhiệt từ dưới lên làm ấm lưng nhanh, rất hợp với giường đặt trên sàn gạch lạnh hay phòng tầng trệt. Nhiệt từ trên xuống bao người đều hơn nhưng chăn điện bị gấp, bị vò khi trở mình nhiều hơn. Về an toàn, cả hai cần được trải phẳng, không gấp, không đè vật nặng. Dạng trải dưới dễ bị đè liên tục bởi người nằm nên cần đặt đúng vị trí, tránh dồn cục ở giữa giường.
Thiết bị đời mới thường có nhiều mức nhiệt, hẹn giờ và tự ngắt khi quá nhiệt. Những tính năng này không phải phụ kiện cho vui mà là lớp an toàn chính; nếu thiết bị chỉ có công tắc bật tắt và không có tự ngắt, nên dùng thận trọng hơn và không để chạy khi đã ngủ.
Ai nên và ai không nên dùng
Người lớn khoẻ, tỉnh táo. Dùng được, nhất là để làm ấm giường trước khi ngủ. Nếu muốn để qua đêm, chọn mức thấp nhất và thiết bị có hẹn giờ, tự ngắt.
Người lớn tuổi. Tuỳ sức khoẻ. Người còn minh mẫn, cảm nhận nóng lạnh tốt, tự bật tắt được thì có thể dùng ở mức thấp, làm ấm trước rồi tắt. Người lú lẫn, ốm yếu nằm nhiều thì không nên để tự dùng.
Người giảm cảm giác ở chân tay. Người mắc tiểu đường lâu năm, người có tổn thương thần kinh ngoại biên có thể không thấy nóng tới mức bỏng. Nên hỏi bác sĩ trước khi dùng và tuyệt đối không để chạy khi ngủ.
Trẻ nhỏ. Không nên dùng chăn điện, đệm sưởi cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trẻ không tự báo được khi quá nóng, có thể tè dầm làm ướt thiết bị. Trẻ sơ sinh cần mặt nằm phẳng, chắc, không thêm lớp sưởi hay chăn dày.
Phụ nữ mang thai. Tránh để cơ thể quá nóng kéo dài. Làm ấm giường trước rồi tắt là cách thận trọng; nếu muốn dùng lâu hơn, hỏi bác sĩ.
Người dùng thiết bị y tế cấy ghép hoặc có bệnh tim mạch. Hỏi bác sĩ trước khi dùng thiết bị sưởi điện sát người trong thời gian dài.
Kiểm tra chăn điện trước mỗi mùa rét
Chăn điện cất cả năm, lấy ra là cắm dùng ngay là thói quen nhiều nhà có, và cũng là lúc dễ xảy ra sự cố nhất. Dành mười phút kiểm tra trước khi dùng.
- Trải tấm sưởi ra sáng và nhìn kỹ cả hai mặt: vết cháy xém, vết ố nâu, chỗ vải sờn để lộ dây, chỗ dây bên trong bị dồn, xoắn hay gãy gập.
- Kiểm tra dây nguồn và bộ điều khiển: vỏ dây nứt, phích cắm lỏng, đổi màu, bộ điều khiển nứt vỡ hoặc đèn báo chập chờn là không dùng.
- Cắm thử khi chưa nằm, để ở mức thấp, sờ đều các vùng sau vài phút. Có chỗ nóng hơn hẳn chỗ khác, có mùi khét, có tiếng lách tách thì rút điện ngay.
- Xem lại hướng dẫn đi kèm về cách giặt, mức nhiệt, thời gian dùng. Mỗi thiết bị khác nhau; không đoán theo thiết bị cũ.
- Cân nhắc tuổi thiết bị: chăn điện đã dùng nhiều năm, từng bị ướt, từng bị gấp cất lâu thì rủi ro cao hơn. Nhiều hướng dẫn an toàn khuyên thay sau khoảng mười năm, hoặc sớm hơn nếu có dấu hiệu hư hỏng.
- Không tự sửa dây hay bộ điều khiển hỏng. Loại thiết bị này hỏng thì thay, không nối dây tạm.
Dùng mỗi đêm cho an toàn
Phần lớn sự cố chăn điện đến từ cách dùng, không phải từ lỗi sản xuất.
- Làm ấm trước rồi tắt hoặc hạ thấp: bật khoảng 20–30 phút trước giờ ngủ, khi lên giường thì tắt hoặc để mức thấp nhất có hẹn giờ.
- Trải phẳng, buộc dây cố định nếu tấm sưởi có dây buộc, để không xô lệch, gấp nếp khi trở mình.
- Không đặt vật nặng lên khi đang bật: vali, chồng chăn, thú cưng nằm ngủ. Sức nặng dồn một chỗ làm nhiệt tích tụ và dây bị gập.
- Không dùng cùng lúc chăn điện phía trên và đệm sưởi phía dưới; một nguồn sưởi là đủ.
- Không dùng khi tấm sưởi ẩm, ướt, kể cả khi người nằm vừa tắm xong còn ướt hay giường vừa bị đổ nước.
- Không gấp, cuộn chặt khi đang bật, không nhét tấm sưởi xuống dưới nệm quá sâu ở mép giường.
- Dây nguồn đi gọn, không luồn dưới nệm, không đè dưới chân giường, không cắm qua ổ kéo dài đã quá tải với máy sưởi khác.
- Rút điện khi ra khỏi nhà hoặc khi không dùng, đừng để chế độ chờ cả ngày.
Trên tấm sưởi, chỉ nên có ga và tấm bảo vệ nệm mỏng. Trải thêm nhiều lớp dày lên trên làm nhiệt khó toả, chỗ tiếp xúc có thể nóng hơn dự kiến.
So sánh các cách làm ấm giường mùa rét
Mỗi cách có ưu nhược điểm riêng. Gia đình có người già và trẻ nhỏ thường kết hợp vài cách thay vì phụ thuộc vào một thiết bị.
| Cách làm ấm | Ưu điểm | Rủi ro, nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đệm sưởi trải dưới | Ấm lưng nhanh, hợp sàn lạnh | Cần kiểm tra định kỳ, không cho trẻ nhỏ | Người lớn khoẻ, làm ấm trước khi ngủ |
| Chăn điện đắp trên | Ấm đều toàn thân | Dễ bị gấp, vò khi trở mình | Người lớn ngủ ít trở mình |
| Túi chườm nóng | Không cần điện khi dùng, đặt đúng chỗ lạnh | Có thể bỏng nếu quá nóng hoặc rò rỉ | Làm ấm chân giường trước, bọc vải và lấy ra khi nằm |
| Tấm lót giữ ấm, topper dày | Không điện, chặn lạnh từ dưới lên | Không tự tạo nhiệt | Mọi người, nhất là phòng tầng trệt |
| Chăn tốt hơn, mặc ấm hơn | An toàn nhất | Cần đầu tư chăn hợp người | Trẻ nhỏ, người già yếu |
| Máy sưởi phòng | Ấm cả phòng | Khô không khí, cần đặt xa chăn rèm, không để qua đêm gần giường | Phòng lớn, làm ấm trước giờ ngủ |
Với túi chườm, đừng đổ nước sôi vừa đun vào túi cao su; nhiều hướng dẫn khuyên dùng nước nóng chứ không sôi, đổ vừa phải, đẩy hết không khí rồi vặn chặt, bọc trong vải. Túi cũ có vết nứt hoặc phồng cứng thì bỏ.
Khi mua chăn điện, đệm sưởi nên nhìn vào đâu
Thiết bị điện đặt ngay dưới người ngủ nên tiêu chí an toàn đáng được ưu tiên hơn giá và hoa văn. Ở cửa hàng hay khi mua qua mạng, hỏi rõ những điểm dưới đây.
- Có bộ điều khiển nhiều mức nhiệt, hẹn giờ và tự ngắt khi quá nhiệt. Thiếu tự ngắt thì không nên để chạy khi đã ngủ.
- Có hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt, thông tin nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, thông số điện áp và công suất rõ ràng. Hàng không rõ nguồn gốc, không hướng dẫn thì khó biết nó được thiết kế an toàn tới đâu.
- Kích thước vừa giường: tấm sưởi rộng quá mặt nệm sẽ bị gập ở mép, chính là chỗ dây dễ gãy. Giường đôi có hai người cảm nhận khác nhau nên chọn loại hai vùng điều khiển riêng.
- Dây nguồn đủ dài để tới ổ cắm mà không phải kéo căng hay dùng ổ kéo dài chập chờn.
- Bộ điều khiển tháo rời được nếu muốn giặt; loại không tháo rời thì chỉ lau.
- Bề mặt phẳng, dây bên trong phân bố đều, sờ không thấy chỗ dây dồn hay xoắn ngay từ khi mới mua.
Giá cao không đồng nghĩa an toàn hơn, nhưng thiết bị quá rẻ so với mặt bằng chung, thiếu thông tin nguồn gốc và thiếu tự ngắt là kiểu hàng nên tránh cho chỗ ngủ. Mua xong, giữ lại hướng dẫn và hoá đơn để đối chiếu khi cần bảo hành.
Rủi ro lớn hơn chăn điện: than, củi trong phòng kín
Mùa rét năm nào cũng có tin đau lòng về cả gia đình bị ngộ độc khi đốt than, đốt củi để sưởi trong phòng ngủ đóng kín cửa. Khi cháy trong không gian thiếu khí, than và củi sinh ra khí CO, không màu, không mùi, người ngủ không nhận biết được và có thể bất tỉnh trong lúc ngủ. Đây là rủi ro chết người, nghiêm trọng hơn nhiều so với một tấm đệm sưởi còn tốt dùng đúng cách.
Lời khuyên rõ ràng: không đốt than, củi, bếp than tổ ong để sưởi trong phòng ngủ, kể cả khi hé cửa. Không để lò sưởi đốt nhiên liệu, máy phát điện chạy trong nhà hay gara liền nhà. Nếu buộc phải nấu nướng bằng than, làm ở chỗ thoáng ngoài trời và dập tắt hoàn toàn trước khi vào nhà ngủ.
Với vùng núi lạnh, nhà có bếp lửa truyền thống, giữ khoảng cách giữa bếp và chỗ ngủ, có đường thoát khói ra ngoài, và không đóng kín phòng có lửa vào ban đêm. Ai có dấu hiệu đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lơ mơ trong phòng có đốt lửa thì đưa ngay ra chỗ thoáng và gọi cấp cứu.
Nói cách khác, khi phải chọn giữa đốt than và dùng một tấm đệm sưởi điện còn tốt có tự ngắt, tấm đệm sưởi là lựa chọn an toàn hơn rất nhiều; và khi có thể, chăn tốt cộng lớp lót giữ ấm còn an toàn hơn nữa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để chăn điện bật suốt đêm không?
Không nên với phần lớn thiết bị. Cách an toàn là bật làm ấm giường trước 20–30 phút rồi tắt hoặc hạ xuống mức thấp nhất khi lên giường. Nếu thiết bị có hẹn giờ và tự ngắt khi quá nhiệt, có thể để mức thấp theo hướng dẫn, nhưng vẫn không dùng cho trẻ nhỏ, người già yếu hay người giảm cảm giác.
Chăn điện có ảnh hưởng sức khoẻ do điện từ trường không?
Chăn điện có tạo ra điện từ trường tần số thấp ở mức nhỏ khi hoạt động. Hiện chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy mức này gây hại cho người lớn khi dùng bình thường. Người muốn thận trọng, nhất là phụ nữ mang thai, có thể làm ấm giường trước rồi tắt, vừa giảm tiếp xúc vừa an toàn hơn về cháy nổ.
Đệm sưởi có giặt được không?
Tuỳ sản phẩm. Một số loại có bộ điều khiển tháo rời và giặt được theo hướng dẫn, nhiều loại chỉ lau bề mặt. Phải tháo hoàn toàn bộ điều khiển, làm theo hướng dẫn đi kèm, và để khô hoàn toàn trước khi cắm lại. Dùng tấm bảo vệ nệm phía trên giúp đệm sưởi ít bẩn, đỡ phải giặt.
Chăn điện bị nóng không đều có dùng tiếp được không?
Không nên. Một vùng nóng hơn hẳn các vùng khác thường do dây bên trong bị gập, đứt một phần hoặc dồn cục, đây là dấu hiệu nguy cơ quá nhiệt. Rút điện, ngưng dùng và thay thiết bị. Loại thiết bị này không nên tự tháo sửa hoặc nối dây.
Người cao tuổi bị tiểu đường có dùng đệm sưởi được không?
Người bị tiểu đường lâu năm có thể giảm cảm giác ở chân, không thấy nóng tới mức gây bỏng. Nên hỏi bác sĩ trước khi dùng. Nếu được dùng, chỉ làm ấm giường trước rồi tắt hẳn khi nằm, kiểm tra da chân thường xuyên, và ưu tiên giữ ấm bằng tất mỏng, chăn tốt.
Dùng máy sưởi dầu hay quạt sưởi trong phòng ngủ có an toàn không?
Máy sưởi điện không đốt nhiên liệu nên không sinh khí CO như than, củi. Tuy vậy cần đặt cách xa chăn, rèm, quần áo, không phơi đồ lên máy, không dùng ổ kéo dài quá tải và không để quá gần giường qua đêm. Máy sưởi làm khô không khí, nên để chậu nước nhỏ trong phòng nếu thấy khô họng.