Mạt bụi nhà là sinh vật rất nhỏ sống chủ yếu trong nệm, gối, chăn và đồ vải, ăn vảy da người và ưa nơi ấm ẩm. Với trẻ đã được bác sĩ xác định dị ứng mạt bụi, chỗ ngủ là nơi tiếp xúc nhiều nhất, vì trẻ nằm áp mặt vào gối, nệm tám đến mười tiếng mỗi đêm. Giảm mạt bụi quanh giường thường xoay quanh ba việc: bọc nệm và gối bằng vỏ dệt dày khít, giặt chăn ga ở nhiệt độ đủ cao, và giữ phòng khô thoáng.
Cần nói rõ một điều: các biện pháp giảm mạt bụi trong nhà không thay cho điều trị, và các tổng hợp nghiên cứu cho thấy dùng riêng lẻ một biện pháp, như chỉ bọc nệm, thường không đủ để cải thiện rõ triệu chứng. Chúng có ý nghĩa hơn khi làm cùng lúc nhiều việc và đi kèm kế hoạch của bác sĩ. Bài này nói về phần giường nệm trong kế hoạch đó.
Nếu trẻ khò khè, khó thở, ho nhiều về đêm, thở rút lõm ngực, hãy đưa trẻ đi khám ngay; nệm và chăn không phải nơi giải quyết những dấu hiệu này.
Vì sao giường là "tổ" của mạt bụi
Mạt bụi cần ba thứ: thức ăn, hơi ẩm và chỗ trú. Giường có đủ cả ba. Mỗi đêm cơ thể rụng một lượng vảy da nhỏ, toả hơi ẩm qua hơi thở và mồ hôi, và nệm, gối với cấu trúc nhiều lớp sợi, xốp là chỗ trú lý tưởng. Khí hậu nóng ẩm quanh năm ở nhiều vùng của Việt Nam lại càng thuận lợi cho mạt bụi; chúng phát triển mạnh khi độ ẩm không khí cao.
Thứ gây dị ứng không phải bản thân con mạt bụi mà chủ yếu là chất thải và xác của chúng, những hạt rất nhỏ bám trong sợi vải và bay lên khi giũ chăn, đập gối. Vì vậy trẻ hay hắt hơi, ngứa mũi, nghẹt mũi lúc mới thức dậy hoặc khi dọn giường; với trẻ hen, tiếp xúc nhiều có thể làm triệu chứng nặng hơn về đêm.
Hiểu như vậy giúp chọn đúng cách làm. Mục tiêu không phải "diệt sạch" mạt bụi, điều gần như không làm được trong nhà ở, mà là giảm số lượng và ngăn chất gây dị ứng tiếp xúc với mũi miệng trẻ: chặn ở lớp vỏ, loại bỏ qua giặt, và làm môi trường kém thuận lợi bằng cách giữ khô.
Các biện pháp quanh giường và mức độ bằng chứng
Bảng dưới gom các biện pháp hay được khuyên, kèm nhận xét về tính thực tế. Mức độ hiệu quả trên triệu chứng của từng biện pháp khi làm riêng lẻ nhìn chung còn chưa rõ ràng; bác sĩ sẽ giúp chọn những gì đáng làm với con bạn.
| Biện pháp | Cơ chế | Tính thực tế | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vỏ bọc kín nệm, gối bằng vải dệt dày khít | Chặn chất gây dị ứng trong lõi không lọt ra ngoài | Làm một lần, dùng lâu | Phải bọc kín có khoá kéo; vải khít có thể nóng hơn |
| Giặt ga, vỏ gối, chăn mỏng ở nhiệt độ cao | Nước nóng diệt mạt bụi; giặt loại bỏ chất gây dị ứng | Hằng tuần | Thường khuyên khoảng 55–60°C nếu vải chịu được |
| Giữ phòng khô, thông thoáng | Mạt bụi kém phát triển khi không khí khô hơn | Khó vào mùa nồm, mưa | Máy hút ẩm, chế độ khô của điều hoà giúp được |
| Bớt thú bông, gối trang trí trên giường | Giảm chỗ trú | Dễ làm | Giữ một hai con thú bông giặt được |
| Hút bụi nệm bằng máy có bộ lọc tốt | Lấy bớt bụi bề mặt | Hằng tuần | Hút lúc trẻ không ở trong phòng |
| Phơi nắng nệm, gối | Làm khô, giảm ẩm | Phụ thuộc thời tiết | Phơi không thay giặt; giũ đập tung bụi lên |
Biện pháp nào cũng có chi phí, ở tiền hoặc ở công sức. Thứ tự hợp lý với nhiều gia đình là: bỏ bớt đồ vải không cần trên giường và giặt nóng hằng tuần (rẻ, làm ngay), rồi đến vỏ bọc kín (một lần), sau đó mới tính máy hút ẩm hay thay nệm.
Chọn và dùng vỏ bọc chống mạt bụi
Vỏ bọc là biện pháp hay được nhắc nhất. Nó chỉ có tác dụng khi chọn đúng loại và dùng đúng cách.
- Chọn loại bọc kín sáu mặt có khoá kéo, không phải loại ga chun chỉ phủ mặt trên. Mạt bụi và chất gây dị ứng thoát ra ở mép, ở mặt dưới nếu nệm không được bọc kín.
- Chọn vải dệt rất dày khít; nơi bán thường mô tả theo kích thước lỗ vải hoặc gọi là vải chống mạt bụi. Vải khít mà vẫn có độ thoáng sẽ đỡ nóng hơn màng nhựa kín hoàn toàn.
- Bọc cả nệm, gối, và nếu được thì cả ruột chăn. Gối là chỗ mũi trẻ áp vào lâu nhất.
- Đóng khoá kéo hết, có nắp che đầu khoá càng tốt. Kiểm đường may không bị bung.
- Trải ga thường lên trên vỏ bọc và giặt ga hằng tuần. Vỏ bọc thì giặt thưa hơn theo hướng dẫn, thường vài tháng một lần.
- Nếu trẻ nằm thấy nóng, đổ mồ hôi nhiều hơn, cân nhắc loại vải thoáng hơn và làm mát phòng; đừng bỏ vỏ bọc vì nóng mà chưa thử điều chỉnh.
Với nệm đã dùng lâu, vỏ bọc kín giúp giữ chất gây dị ứng tích tụ trong lõi lại bên trong. Với nệm mới, bọc ngay từ đầu giúp lõi sạch lâu hơn. Đây cũng là lớp chống bụi, chống bẩn tốt, nên kết hợp được với tấm chống thấm nếu trẻ còn tè dầm.
Giặt và phơi chăn ga, gối cho trẻ dị ứng
Nước giặt lạnh làm sạch bụi bẩn nhưng thường không diệt được mạt bụi. Vì vậy hướng dẫn hay gặp là giặt ga, vỏ gối, vỏ chăn hằng tuần ở nhiệt độ cao, thường khoảng 55–60°C, nếu chất vải chịu được. Máy giặt có chế độ nước nóng là tiện nhất. Nếu không có, có thể ngâm đồ vào nước nóng trước khi giặt, cẩn thận với nước sôi và để xa tầm tay trẻ.
Vải mỏng, dễ khô như cotton, cotton pha sẽ dễ giặt nóng và khô nhanh hơn chăn bông dày. Với trẻ dị ứng, nhiều gia đình chọn chăn mỏng giặt được thay cho chăn bông dày chỉ giặt được vài lần một năm. Ruột gối nên là loại giặt được cả ruột, hoặc được bọc vỏ chống mạt bụi.
Đồ không giặt nóng được, như vài con thú bông yêu thích, có thể bỏ vào túi kín đặt trong ngăn đá tủ lạnh một ngày rồi giặt thường để loại xác mạt bụi; đây là cách hay được nhắc, mức hiệu quả tuỳ điều kiện, nên xem như biện pháp phụ chứ không thay cho giặt. Khi phơi, tránh giũ, đập chăn gối ngay trong phòng ngủ của trẻ; bụi bay lên rồi lại lắng xuống chính chỗ trẻ nằm.
Chọn nệm và gối khi phải mua mới
Không có loại lõi nào "chống dị ứng" tuyệt đối. Mạt bụi sống nhờ vảy da và hơi ẩm trên bề mặt, nên lõi nào rồi cũng tích bụi nếu không có vỏ bọc và vệ sinh. Lời quảng cáo kiểu "kháng mạt bụi vĩnh viễn" nên được hiểu thận trọng.
Lõi ít xơ sợi, có vỏ tháo giặt dễ chăm hơn. Foam mật độ cao, cao su có vỏ tháo giặt thường dễ giữ sạch bề mặt hơn bông ép, xơ dừa có nhiều xơ sợi lỏng. Dù chọn loại nào, vẫn bọc vỏ chống mạt bụi.
Nệm cao su thiên nhiên và dị ứng mủ cao su. Dị ứng mạt bụi khác với dị ứng mủ cao su. Nếu trẻ có tiền sử dị ứng mủ cao su, hỏi bác sĩ trước khi chọn nệm cao su thiên nhiên.
Gối giặt được cả ruột. Gối foam liền khối không giặt được cả ruột thì cần vỏ chống mạt bụi. Gối bông, gối sợi giặt máy được thì thay định kỳ, nhanh hơn với trẻ dị ứng.
Ví dụ giả định về ngân sách. Một gia đình có con viêm mũi dị ứng định thay nệm mới. Sau khi bàn với bác sĩ, họ giữ nệm cũ còn tốt, mua vỏ bọc kín cho nệm và gối, bỏ chăn bông dày, mua thêm hai chăn mỏng giặt nóng được. Chi phí bằng một phần nhỏ nệm mới mà nhắm thẳng vào chỗ tiếp xúc nhiều nhất.
Lỗi hay gặp khi cố giảm mạt bụi
Những lỗi dưới đây khá phổ biến, phần nhiều vì làm một việc rất kỹ mà bỏ qua việc khác.
- Chỉ mua vỏ bọc nệm, không bọc gối, trong khi gối mới là chỗ mũi trẻ áp vào.
- Dùng vỏ chỉ phủ mặt trên, không kín sáu mặt.
- Giặt ga nước lạnh rồi phơi nắng và nghĩ như vậy đã đủ diệt mạt bụi.
- Giũ, đập chăn gối ngay trong phòng, bụi bay khắp phòng lúc trẻ đang chơi.
- Để giường đầy thú bông, gối trang trí, chăn dày ít khi giặt.
- Mua máy lọc không khí đắt tiền nhưng bỏ qua giặt nóng hằng tuần; hạt chất gây dị ứng từ mạt bụi khá nặng, phần lớn lắng xuống đồ vải chứ không lơ lửng lâu trong không khí.
- Tự ý dừng thuốc của trẻ vì "đã thay nệm mới rồi".
Phòng ngủ của trẻ dị ứng không cần trở thành phòng vô trùng. Nó cần ít đồ vải hơn, đồ vải giặt được, một lớp vỏ chặn ở nệm và gối, và thói quen giặt đều. Ghi lại vài tuần những thay đổi đã làm và triệu chứng của trẻ, rồi mang theo khi tái khám, sẽ giúp bác sĩ biết biện pháp nào đáng giữ.
Giữ phòng ngủ khô thoáng theo mùa
Mạt bụi phát triển mạnh khi không khí ẩm, nên mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam là thời điểm cần chú ý. Đóng cửa sổ những ngày nồm nặng để hơi ẩm từ ngoài không tràn vào và đọng lên sàn, tường, mặt nệm, bật máy hút ẩm hoặc chế độ khô của điều hoà nếu có. Những ngày khô ráo, mở cửa cho phòng thông gió.
Dựng nệm thoáng mặt dưới thường xuyên hơn vào mùa ẩm, nhất là nệm đặt trên đáy kín hoặc sát sàn. Không phơi chăn ga trong phòng ngủ của trẻ; đồ phơi trong phòng làm độ ẩm tăng lên.
Một số gia đình dùng ẩm kế để theo dõi. Không cần đạt một con số tuyệt đối, chỉ cần biết những ngày nào phòng quá ẩm để bật máy, mở hoặc đóng cửa đúng lúc. Với trẻ hen, máy tạo ẩm thêm hơi nước vào phòng thường không phải điều cần làm khi khí hậu vốn đã ẩm; nếu băn khoăn, hỏi bác sĩ của trẻ. Điều hoà cũng cần vệ sinh lưới lọc định kỳ, vì lưới bám bụi lâu ngày thổi ngược bụi vào phòng.
Câu hỏi thường gặp
Nệm nào tốt cho trẻ bị viêm mũi dị ứng?
Không có loại lõi nào chống dị ứng tuyệt đối. Quan trọng hơn là bọc nệm và gối bằng vỏ chống mạt bụi kín sáu mặt, giặt chăn ga nóng hằng tuần và giữ phòng khô. Nệm có vỏ tháo giặt, ít xơ sợi lỏng sẽ dễ chăm sóc hơn.
Vỏ bọc chống mạt bụi có thật sự hiệu quả không?
Vỏ bọc giúp chặn chất gây dị ứng trong lõi nệm, gối. Tuy nhiên, các tổng hợp nghiên cứu cho thấy chỉ dùng riêng vỏ bọc thường không đủ cải thiện rõ triệu chứng. Vỏ bọc có ý nghĩa hơn khi kết hợp giặt nóng, giảm đồ vải, giữ phòng khô và theo kế hoạch điều trị của bác sĩ.
Phơi nắng nệm có diệt được mạt bụi không?
Phơi nắng làm nệm khô hơn, giúp môi trường kém thuận lợi cho mạt bụi, nhưng không thay được việc giặt nóng đồ vải và bọc vỏ. Khi phơi, tránh đập mạnh trong nhà vì bụi chứa chất gây dị ứng sẽ bay lên rồi lắng lại.
Có nên bỏ hết thú bông của trẻ không?
Không cần bỏ hết. Giữ một hai con thú bông trẻ thích nhất, chọn loại giặt được và giặt định kỳ. Những con không giặt được thì để ngoài giường hoặc cất đi. Như vậy trẻ vẫn giữ được món đồ mang lại cảm giác an toàn.
Bao lâu thì nên giặt ga gối cho trẻ dị ứng mạt bụi?
Hướng dẫn hay gặp là mỗi tuần một lần, ở nhiệt độ khoảng 55–60°C nếu vải chịu được. Vỏ bọc chống mạt bụi thì giặt thưa hơn, theo hướng dẫn đi kèm. Ruột gối, chăn mỏng nên giặt định kỳ hoặc thay khi xẹp, vón.
Thay nệm mới có giúp trẻ hết dị ứng không?
Nệm mới có ít chất gây dị ứng hơn lúc đầu, nhưng sau một thời gian dùng, mạt bụi vẫn có thể xuất hiện nếu không bọc vỏ và vệ sinh. Dị ứng là tình trạng cần bác sĩ theo dõi; thay nệm chỉ là một phần nhỏ, không phải cách chữa.