Câu trả lời ngắn: võng không nên là chỗ cho trẻ dưới một tuổi ngủ say, nhất là khi không có người lớn thức bên cạnh. Võng vẫn dùng được để ru, để bế con nằm chơi lúc thức có người trông; nhưng khi con đã ngủ, chuyển con ra một mặt phẳng chắc như cũi hoặc nôi là cách các khuyến cáo ngủ an toàn phổ biến đều hướng tới.
Lý do nằm ở hình dạng võng. Lưng võng cong lõm làm trẻ cuộn người, cằm dễ gập xuống ngực; vải võng hai bên có thể áp vào mặt khi trẻ nghiêng đầu. Võng điện và nôi điện đưa đều đặn giúp trẻ ngủ nhanh, nhưng lại thường được dùng kéo dài cả giấc, đúng lúc người lớn đi làm việc khác.
Ở nhiều nhà Việt, võng gắn với ký ức nhiều thế hệ và với tiếng ru của bà, nên chuyện này không đơn giản là bỏ hay giữ. Bài này giải thích cụ thể rủi ro, cách dùng võng cho đỡ rủi ro trong lúc ru, và cách chuyển dần thói quen sang ngủ mặt phẳng.
Vì sao võng không hợp cho giấc ngủ say của trẻ nhỏ
Trẻ sơ sinh có đầu to và nặng so với thân, cơ cổ còn yếu. Khi nằm trên mặt phẳng, đầu và thân cùng một đường, đường thở thẳng. Khi nằm trong lòng võng, lưng trẻ uốn theo đáy võng, đầu và chân cao hơn mông. Tư thế cuộn này có thể làm cằm gập về phía ngực, đường thở hẹp lại; trẻ khoẻ mạnh vẫn có thể gặp, trẻ sinh non hoặc nhẹ cân càng đáng lưu tâm hơn.
Thứ hai là vải. Lòng võng bao quanh trẻ như một túi; khi trẻ quay đầu sang bên, má và mũi có thể áp vào vải. Người lớn thấy vậy sẽ tự quay đầu ra, trẻ nhỏ thì chưa làm được chắc chắn. Võng lưới thưa đỡ hơn võng vải dày, nhưng không thay đổi được tư thế cuộn.
Thứ ba là sự lắc. Võng đưa, nhất là võng điện tự động, giúp trẻ vào giấc nhanh, và chính vì hiệu quả nên dễ bị dùng cả giấc. Trẻ ngủ say trong võng lúc người lớn đi nấu cơm, phơi đồ là tình huống thường gặp nhất. Ngoài ra còn những rủi ro cơ học: dây treo tuột, móc treo lỏng, khung võng xếp gập, trẻ lớn hơn lật người tuột khỏi võng.
Không có nghĩa là mọi trẻ nằm võng đều gặp chuyện; phần lớn không. Nhưng ngủ an toàn là việc giảm rủi ro ở mọi giấc ngủ, và mặt phẳng chắc là cách đơn giản nhất làm được điều đó.
So sánh các chỗ ru và chỗ ngủ phổ biến
Bảng dưới phân biệt rõ "chỗ để ru, để chơi khi thức có người trông" và "chỗ để ngủ say". Một vật dụng có thể hợp việc này mà không hợp việc kia.
| Vật dụng | Dùng để ru, chơi khi thức | Dùng cho giấc ngủ say | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Võng vải, võng lưới | Được, có người ngồi cạnh | Không nên | Con ngủ rồi thì chuyển ra cũi |
| Võng điện, khung võng tự đưa | Được trong thời gian ngắn, có người trông | Không nên | Kiểm móc, dây, khoá khung mỗi lần dùng |
| Ghế rung, ghế nhún | Được, cài dây an toàn | Không nên | Lưng ghế dốc, không phải mặt phẳng |
| Nôi đung đưa có khoá | Được | Được khi đã khoá cố định | Mặt nệm phẳng, chắc, vừa khít |
| Nôi điện tự lắc | Được | Chỉ khi mặt nằm phẳng và theo đúng hướng dẫn | Tắt lắc khi con đã ngủ say là cách thận trọng |
| Cũi có nệm phẳng chắc | Được | Được | Chỗ ngủ chuẩn cho trẻ dưới một tuổi |
Một số nôi tự động có mặt nằm phẳng và được thiết kế cho giấc ngủ, khác với võng điện có lòng cong. Khi xem sản phẩm, câu hỏi then chốt là: lúc con ngủ, lưng con có nằm trên một mặt phẳng ngang, chắc hay không. Câu trả lời đó quan trọng hơn chế độ lắc hay âm thanh.
Nếu vẫn dùng võng để ru: những điều nên giữ
Có người lớn thức, ngồi ngay cạnh. Võng là công cụ ru, không phải người giữ trẻ. Khi người ru buồn ngủ hoặc phải đi làm việc khác, đó là lúc bế con ra.
Đặt trẻ nằm ngửa giữa võng, mặt không bị vải che. Không quấn chặt trẻ trong võng, không đặt gối, khăn cuộn hai bên để chèn. Kiểm định kỳ xem cằm con có gập xuống ngực không.
Kiểm móc treo, dây và khung trước mỗi lần dùng. Móc treo chắc vào xà hoặc tường chịu lực, dây không sờn, khung võng xếp đã khoá chốt. Võng treo thấp, phía dưới không có vật cứng sắc.
Chuyển con khi con vừa ngủ. Nhiều trẻ quen ngủ trong võng sẽ thức khi bị chuyển. Đợi con ngủ sâu hơn khoảng vài phút, bế cả người con sát vào ngực rồi đặt lưng xuống trước, đầu sau, trên nệm cũi. Lúc đầu con có thể thức nhiều lần; đó là phần khó nhất của quá trình đổi thói quen.
Không cho trẻ đã biết lật hoặc ngồi nằm võng một mình. Trẻ biết lật có thể xoay người úp mặt vào vải hoặc lăn khỏi võng. Ở giai đoạn này, võng chỉ còn là chỗ chơi khi có người giữ.
Cai võng từng bước cho trẻ đã quen ngủ võng
Trẻ ngủ võng lâu thường phản đối khi đổi chỗ, và việc này không xong trong một đêm. Cách dưới đây đi chậm, giữ lại những gì giúp con dễ ngủ (tiếng ru, nhịp vỗ) và bỏ dần phần võng.
- Chọn thời điểm cả nhà thống nhất, tránh tuần con ốm, mọc răng hay vừa đi xa về.
- Đặt cũi ở chính chỗ con hay nằm võng hoặc trong phòng ngủ của bố mẹ, để con quen mùi, quen tiếng.
- Vài ngày đầu vẫn ru con trong võng hoặc trên tay, nhưng chuyển con ra cũi ngay khi con vừa ngủ. Ghi lại giấc nào con ngủ tiếp được trong cũi.
- Chuyển dần thời điểm đặt xuống sớm hơn: khi con lơ mơ, mắt nặng nhưng chưa ngủ hẳn.
- Thay nhịp đưa võng bằng nhịp vỗ nhẹ, tiếng ru, hoặc một tiếng ồn đều trong phòng; giữ những tín hiệu đó giống nhau mỗi lần.
- Bắt đầu bằng giấc đêm (con mệt, dễ ngủ sâu hơn) rồi mới tới giấc ngày, hoặc ngược lại nếu nhà mình thấy giấc ngày dễ hơn. Không nhất thiết đổi tất cả các giấc cùng lúc.
- Khi đã quen, tháo võng khỏi phòng hoặc cất đi để không ai lấy ra dùng lúc mệt.
Phần lớn trẻ quen chỗ mới sau vài tuần, có trẻ lâu hơn. Nếu con khóc nhiều kéo dài, ngủ ít bất thường, hoặc bạn lo về sức khoẻ của con, hỏi bác sĩ nhi; còn chuyện nhịp ngủ, cách ru con tự ngủ là một đề tài riêng ngoài phạm vi bài này.
Khi ông bà và người giúp việc quen ru võng
Ở nhiều gia đình, người trông con ban ngày là ông bà hoặc người giúp việc, và họ đã nuôi nhiều đứa trẻ bằng võng. Cách nói hiệu quả thường không phải là "võng nguy hiểm" mà là thoả thuận cụ thể: ru trong võng thì được, con ngủ rồi thì bế vào cũi. Một quy tắc dễ nhớ, không phủ nhận kinh nghiệm của người lớn, dễ được làm theo hơn một danh sách dài những điều cấm.
Nên giải thích bằng thứ nhìn thấy được: cho ông bà xem tư thế con cuộn trong võng, cằm gập vào ngực, rồi xem con nằm thẳng trên nệm cũi. Đặt cũi gần chỗ ông bà ngồi để việc bế con vào không bị ngại vì xa. Nếu nhà có võng điện, có thể thoả thuận chỉ bật khi có người ngồi cạnh.
Ví dụ giả định: một gia đình để bà nội trông cháu ban ngày. Hai bên thống nhất: bà ru võng cho cháu ngủ, khi cháu ngủ thì đặt vào cũi kê ngay cạnh võng; bố mẹ tối về cũng làm y như vậy. Sau ba tuần, cháu bắt đầu ngủ tiếp trong cũi mà không thức, và chiếc võng điện được chuyển ra hiên để bà nằm nghỉ.
Trẻ hay trớ, nghẹt mũi, sinh non: có phải ngoại lệ?
Trẻ hay trớ sữa. Đây là lý do phổ biến nhất khiến người lớn cho trẻ nằm võng hoặc kê cao đầu. Các khuyến cáo ngủ an toàn phổ biến vẫn giữ nguyên ý: trẻ khoẻ mạnh hay trớ vẫn nằm ngửa trên mặt phẳng, vì trẻ có phản xạ nuốt và ho để bảo vệ đường thở. Kê gối dưới đầu hay dưới nệm để tạo dốc không được khuyên dùng; trẻ có thể trượt xuống, cuộn người ở cuối dốc. Nếu con trớ nhiều, bỏ bú, chậm tăng cân, hãy đưa con đi khám.
Trẻ nghẹt mũi, nằm võng thấy thở dễ hơn. Tư thế đầu cao có thể khiến người lớn cảm giác con dễ thở, nhưng lòng võng lại làm cằm gập, đường thở hẹp theo hướng khác. Cách vệ sinh mũi cho trẻ, có nên dùng máy tạo ẩm hay không, là việc hỏi bác sĩ nhi; về phía chỗ ngủ, vẫn là mặt phẳng, phòng thoáng, không quá nóng.
Trẻ sinh non, nhẹ cân. Nhóm trẻ này được xem là cần thận trọng hơn với tư thế ngủ, không phải ít hơn. Khi xuất viện, gia đình thường được nhân viên y tế hướng dẫn riêng về chỗ ngủ; làm theo hướng dẫn đó và hỏi lại ở các lần tái khám.
Trẻ đang ốm, quấy khóc cả đêm. Những đêm như vậy người lớn mệt nhất và dễ để con ngủ luôn trong võng. Nếu cần bế ru lâu, thay phiên nhau, và khi con ngủ thì vẫn đặt vào cũi đặt ngay cạnh chỗ người lớn nằm.
Lỗi hay gặp với võng và đồ ru tự động
Phần nhiều các lỗi này đến từ sự tiện lợi, khi người lớn đang mệt và cần vài phút rảnh tay.
- Để con ngủ say trong võng điện suốt cả giấc trưa vì "con đang ngủ ngon, động vào lại thức".
- Chèn gối hoặc khăn cuộn hai bên con trong võng cho con khỏi nghiêng.
- Treo võng bằng dây buộc tạm vào khung cửa, cột không chịu lực, hoặc dùng khung võng xếp chưa khoá chốt.
- Để trẻ đã biết lật nằm võng một mình "chỉ một lát".
- Cho con ngủ ghế rung, ghế ăn dặm, ghế ô tô ngoài lúc di chuyển, rồi không chuyển ra cũi khi về nhà.
- Bật nôi điện lắc liên tục ở mức mạnh cả đêm thay vì tắt khi con đã ngủ say.
Ghế ô tô là trường hợp riêng: trên xe, trẻ phải ngồi đúng ghế an toàn dù đang ngủ. Khi xe dừng hẳn và về đến nhà, chuyển con ra chỗ ngủ phẳng. Tương tự, xe đẩy có lưng ngả dốc chỉ dùng cho lúc đi dạo; con ngủ say lâu thì đưa vào nôi hoặc cũi khi đã về tới nhà.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì nằm võng được?
Không có độ tuổi nào mà võng trở thành chỗ ngủ say được khuyến cáo cho trẻ dưới một tuổi. Với trẻ lớn hơn, võng là chỗ nằm chơi, nằm nghỉ có người lớn trông. Khi trẻ biết lật, trèo, việc tuột khỏi võng trở thành rủi ro chính.
Võng lưới có an toàn hơn võng vải không?
Võng lưới thoáng hơn, nên ít nguy cơ vải áp vào mặt hơn võng vải dày. Nhưng lòng võng lưới vẫn cong, vẫn khiến trẻ cuộn người và cằm có thể gập xuống ngực. Vì vậy võng lưới cũng chỉ nên dùng để ru, không dùng cho giấc ngủ say không người trông.
Bé chỉ chịu ngủ khi được đưa võng thì làm sao?
Giữ lại những tín hiệu giúp bé dễ ngủ như tiếng ru, nhịp vỗ, tiếng ồn đều, rồi chuyển bé ra cũi ngay khi vừa ngủ. Dần dần đặt bé xuống sớm hơn, lúc còn lơ mơ. Quá trình thường mất vài tuần; kiên trì một cách làm giống nhau giữa mọi người trông bé giúp nhanh hơn.
Nôi điện có thay được cũi không?
Tuỳ cấu tạo. Nôi có mặt nằm phẳng, chắc, vừa khít và được thiết kế cho giấc ngủ có thể dùng như một chỗ ngủ, theo đúng giới hạn tuổi và cân nặng ghi trên sản phẩm. Võng điện lòng cong thì không. Khi con đã ngủ say, tắt chế độ lắc là cách thận trọng.
Ngủ võng có làm cong cột sống của bé không?
Chưa có cơ sở để khẳng định nằm võng gây cong vẹo cột sống ở trẻ. Lý do khuyên không cho bé ngủ say trong võng là rủi ro đường thở và rủi ro ngạt, té ngã, không phải chuyện cột sống. Nếu bạn lo về dáng lưng của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Đi về quê không mang cũi thì cho bé ngủ ở đâu?
Một chiếc cũi xếp gọn mang theo được là lựa chọn tiện nhất. Nếu không có, chọn một mặt phẳng chắc, trải ga mỏng, không gối chăn dày, tránh để bé ngủ một mình trên giường người lớn, sofa hay võng. Có thể hỏi trước xem nhà ở quê có cũi cũ để kiểm và mượn không.